Parva.Adhyaya 1.55

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिःसंपूज्य च द्विजान्सर्वांस्तथान्यान्विदुषो जनान्

gurave prāṅnamaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥsaṃpūjya ca dvijānsarvāṃstathānyānviduṣo janān

महर्षेः सर्वलोकेषु विश्रुतस्यास्य धीमतःप्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः

maharṣeḥ sarvalokeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥpravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ

श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम्गुरोर्वक्तुं परिस्पन्दो मुदा प्रोत्साहतीव माम्

śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃstvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathāmgurorvaktuṃ parispando mudā protsāhatīva mām

शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत्राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च

śṛṇu rājanyathā bhedaḥ kurupāṇḍavayorabhūtrājyārthe dyūtasaṃbhūto vanavāsastathaiva ca

यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम्तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छते भरतर्षभ

yathā ca yuddhamabhavatpṛthivīkṣayakārakamtatte'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha

मृते पितरि ते वीरा वनादेत्य स्वमन्दिरम्नचिरादिव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन्

mṛte pitari te vīrā vanādetya svamandiramnacirādiva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan

तांस्तथा रूपवीर्यौजःसंपन्नान्पौरसंमतान्नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः

tāṃstathā rūpavīryaujaḥsaṃpannānpaurasaṃmatānnāmṛṣyankuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñśrīyaśobhṛtaḥ

ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलःतेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समाचरन्

tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaśca sahasaubalaḥteṣāṃ nigrahanirvāsānvividhāṃste samācaran

ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजःजरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः

dadāvatha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥjarayāmāsa tadvīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बद्ध्वा वृकोदरम्तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत्

pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punarbaddhvā vṛkodaramtoyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puramāvrajat

यदा प्रबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम्उदतिष्ठन्महाराज भीमसेनो गतव्यथः

yadā prabuddhaḥ kaunteyastadā saṃchidya bandhanamudatiṣṭhanmahārāja bhīmaseno gatavyathaḥ

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत्सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा

āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainamadaṃśayatsarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā

तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिःमोक्षणे प्रतिघाते च विदुरोऽवहितोऽभवत्

teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥmokṣaṇe pratighāte ca viduro'vahito'bhavat

स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहःपाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपि सुखावहः

svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥpāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro'pi sukhāvahaḥ

यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैरपिनाशक्नोद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान्

yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtairvivṛtairapināśaknodvinihantuṃ tāndaivabhāvyartharakṣitān

ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशासनादिभिःधृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुषं गृहमादिशत्

tataḥ saṃmantrya sacivairvṛṣaduḥśāsanādibhiḥdhṛtarāṣṭramanujñāpya jātuṣaṃ gṛhamādiśat

तत्र तान्वासयामास पाण्डवानमितौजसःअदाहयच्च विस्रब्धान्पावकेन पुनस्तदा

tatra tānvāsayāmāsa pāṇḍavānamitaujasaḥadāhayacca visrabdhānpāvakena punastadā

विदुरस्यैव वचनात्खनित्री विहिता ततःमोक्षयामास योगेन ते मुक्ताः प्राद्रवन्भयात्

vidurasyaiva vacanātkhanitrī vihitā tataḥmokṣayāmāsa yogena te muktāḥ prādravanbhayāt

ततो महावने घोरे हिडिम्बं नाम राक्षसम्भीमसेनोऽवधीत्क्रुद्धो भुवि भीमपराक्रमः

tato mahāvane ghore hiḍimbaṃ nāma rākṣasambhīmaseno'vadhītkruddho bhuvi bhīmaparākramaḥ

अथ संधाय ते वीरा एकचक्रां व्रजंस्तदाब्रह्मरूपधरा भूत्वा मात्रा सह परंतपाः

atha saṃdhāya te vīrā ekacakrāṃ vrajaṃstadābrahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṃtapāḥ

तत्र ते ब्राह्मणार्थाय बकं हत्वा महाबलम्ब्राह्मणैः सहिता जग्मुः पाञ्चालानां पुरं ततः

tatra te brāhmaṇārthāya bakaṃ hatvā mahābalambrāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṃ puraṃ tataḥ

ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताःविदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिंदमाः

te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥviditā hāstinapuraṃ pratyājagmurariṃdamāḥ

त उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन चभ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेदितिअस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासोऽनुचिन्तितः

ta uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena cabhrātṛbhirvigrahastāta kathaṃ vo na bhaveditiasmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso'nucintitaḥ

तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम्वासाय खाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमन्यवः

tasmājjanapadopetaṃ suvibhaktamahāpathamvāsāya khāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamanyavaḥ

तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैःनगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः

tayoste vacanājjagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥnagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnānyādāya sarvaśaḥ

तत्र ते न्यवसन्राजन्संवत्सरगणान्बहून्वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीक्षितः

tatra te nyavasanrājansaṃvatsaragaṇānbahūnvaśe śastrapratāpena kurvanto'nyānmahīkṣitaḥ

एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाःअप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितांस्तदा

evaṃ dharmapradhānāste satyavrataparāyaṇāḥapramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto'hitāṃstadā

अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महाबलःउदीचीमर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा

ajayadbhīmasenastu diśaṃ prācīṃ mahābalaḥudīcīmarjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulastathā

दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहाएवं चक्रुरिमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुंधराम्

dakṣiṇāṃ sahadevastu vijigye paravīrahāevaṃ cakrurimāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasuṃdharām

पञ्चभिः सूर्यसंकाशैः सूर्येण च विराजताषट्सूर्येवाबभौ पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः

pañcabhiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatāṣaṭsūryevābabhau pṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ

ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरःवनं प्रस्थापयामास भ्रातरं वै धनंजयम्

tato nimitte kasmiṃściddharmarājo yudhiṣṭhiraḥvanaṃ prasthāpayāmāsa bhrātaraṃ vai dhanaṃjayam

स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वनेऽवसत्ततोऽगच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन

sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane'vasattato'gacchaddhṛṣīkeśaṃ dvāravatyāṃ kadācana

लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर्भार्यां राजीवलोचनाम्अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम्

labdhavāṃstatra bībhatsurbhāryāṃ rājīvalocanāmanujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm

सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव संगतासुभद्रा युयुजे प्रीता पाण्डवेनार्जुनेन ह

sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kṛṣṇeneva saṃgatāsubhadrā yuyuje prītā pāṇḍavenārjunena ha

अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम्बीभत्सुर्वासुदेवेन सहितो नृपसत्तम

atarpayacca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanambībhatsurvāsudevena sahito nṛpasattama

नातिभारो हि पार्थस्य केशवेनाभवत्सहव्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव

nātibhāro hi pārthasya keśavenābhavatsahavyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣviva

पार्थायाग्निर्ददौ चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम्इषुधी चाक्षयैर्बाणै रथं च कपिलक्षणम्

pārthāyāgnirdadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanuruttamamiṣudhī cākṣayairbāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇam

मोक्षयामास बीभत्सुर्मयं तत्र महासुरम्स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम्

mokṣayāmāsa bībhatsurmayaṃ tatra mahāsuramsa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitām

तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिःततोऽक्षैर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम्

tasyāṃ duryodhano mando lobhaṃ cakre sudurmatiḥtato'kṣairvañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram

वनं प्रस्थापयामास सप्त वर्षाणि पञ्च चअज्ञातमेकं राष्ट्रे च तथा वर्षं त्रयोदशम्

vanaṃ prasthāpayāmāsa sapta varṣāṇi pañca caajñātamekaṃ rāṣṭre ca tathā varṣaṃ trayodaśam

ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसुनालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत

tataścaturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṃ vasunālabhanta mahārāja tato yuddhamavartata

ततस्ते सर्वमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम्राज्यं विद्रुतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः

tataste sarvamutsādya hatvā duryodhanaṃ nṛpamrājyaṃ vidrutabhūyiṣṭhaṃ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ

एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम्भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतां वर

evametatpurāvṛttaṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇāmbhedo rājyavināśaśca jayaśca jayatāṃ vara