Parva.Adhyaya 1.73

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसःकचादधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ

kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥkacādadhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha

सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन्कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर

sarva eva samāgamya śatakratumathābruvankālaste vikramasyādya jahi śatrūnpuraṃdara

एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदातथेत्युक्त्वोपचक्राम सोऽपश्यत वने स्त्रियः

evamuktastu sahitaistridaśairmaghavāṃstadātathetyuktvopacakrāma so'paśyata vane striyaḥ

क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमेवायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्

krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopamevāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat

ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदावस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकशः

tato jalātsamuttīrya kanyāstāḥ sahitāstadāvastrāṇi jagṛhustāni yathāsannānyanekaśaḥ

तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदाव्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः

tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadāvyatimiśramajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ

ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायतदेवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते

tatastayormithastatra virodhaḥ samajāyatadevayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte

देवयान्युवाचकस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरिसमुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति

devayānyuvācakasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsurisamudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati

शर्मिष्ठोवाचआसीनं च शयानं च पिता ते पितरं ममस्तौति वन्दति चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत्

śarmiṣṭhovācaāsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mamastauti vandati cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sthitvā vinītavat

याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतःसुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः

yācatastvaṃ hi duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥsutāhaṃ stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ

अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकिलप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम्

anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣukilapsyase pratiyoddhāraṃ na hi tvāṃ gaṇayāmyaham

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससिशर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाव्रजत्

samucchrayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasiśarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāvrajat

हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चयाअनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा

hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayāanavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā

अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजःश्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः

atha taṃ deśamabhyāgādyayātirnahuṣātmajaḥśrāntayugyaḥ śrāntahayo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ

स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम्ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखामिव

sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṃ gatodakamdadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptāmagniśikhāmiva

तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम्सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना

tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīmsāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā

का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डलादीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा

kā tvaṃ tāmranakhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalādīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā

कथं च पतितास्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृतेदुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे

kathaṃ ca patitāsyasminkūpe vīruttṛṇāvṛteduhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame

देवयान्युवाचयोऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्ययातस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते

devayānyuvācayo'sau devairhatāndaityānutthāpayati vidyayātasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate

एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिःसमुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः

eṣa me dakṣiṇo rājanpāṇistāmranakhāṅguliḥsamuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ

जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्तस्मान्मां पतितामस्मात्कूपादुद्धर्तुमर्हसि

jānāmi hi tvāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinamtasmānmāṃ patitāmasmātkūpāduddhartumarhasi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजःगृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात्

tāmatha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥgṛhītvā dakṣiṇe pāṇāvujjahāra tato'vaṭāt

उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपःआमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ

uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥāmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau

देवयान्युवाचत्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुःनेदानीं हि प्रवक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः

devayānyuvācatvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvamācakṣva me pituḥnedānīṃ hi pravakṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम्दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना

sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiramdṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā

आचक्षे ते महाप्राज्ञ देवयानी वने हताशर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः

ācakṣe te mahāprājña devayānī vane hatāśarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ

श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम्त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने

śrutvā duhitaraṃ kāvyastatra śarmiṣṭhayā hatāmtvarayā niryayau duḥkhānmārgamāṇaḥ sutāṃ vane

दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वनेबाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्

dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tato vanebāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt

आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाःमन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता

ātmadoṣairniyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥmanye duścaritaṃ te'sti yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā

देवयान्युवाचनिष्कृतिर्मेऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो ममशर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणःसत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः

devayānyuvācaniṣkṛtirme'stu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mamaśarmiṣṭhayā yaduktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥsatyaṃ kilaitatsā prāha daityānāmasi gāyanaḥ

एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणीवचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्

evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇīvacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam

स्तुवतो दुहिता हि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतःसुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः

stuvato duhitā hi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥsutāhaṃ stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ

इति मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणःक्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः

iti māmāha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥkrodhasaṃraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ

यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतःप्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता हि सखी मया

yadyahaṃ stuvatastāta duhitā pratigṛhṇataḥprasādayiṣye śarmiṣṭhāmityuktā hi sakhī mayā

शुक्र उवाच · śukra uvāca

स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतःअस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि

stuvato duhitā na tvaṃ bhadre na pratigṛhṇataḥastotuḥ stūyamānasya duhitā devayānyasi

वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषःअचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम

vṛṣaparvaiva tadveda śakro rājā ca nāhuṣaḥacintyaṃ brahma nirdvandvamaiśvaraṃ hi balaṃ mama