Parva.Adhyaya 11.26

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाःतवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः

uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāri mā ca śoke manaḥ kṛthāḥtavaiva hyaparādhena kuravo nidhanaṃ gatāḥ

या त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम्दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे

yā tvaṃ putraṃ durātmānamīrṣumatyantamāninamduryodhanaṃ puraskṛtya duṣkṛtaṃ sādhu manyase

निष्ठुरं वैरपरुषं वृद्धानां शासनातिगम्कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि

niṣṭhuraṃ vairaparuṣaṃ vṛddhānāṃ śāsanātigamkathamātmakṛtaṃ doṣaṃ mayyādhātumihecchasi

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचतिदुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocatiduḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate

तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं; गौर्वोढारं धावितारं तुरंगीशूद्रा दासं पशुपालं तु वैश्या; वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री

taporthīyaṃ brāhmaṇī dhatta garbhaṃ; gaurvoḍhāraṃ dhāvitāraṃ turaṃgīśūdrā dāsaṃ paśupālaṃ tu vaiśyā; vadhārthīyaṃ tvadvidhā rājaputrī

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम्तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना

tacchrutvā vāsudevasya punaruktaṃ vaco'priyamtūṣṇīṃ babhūva gāndhārī śokavyākulalocanā

धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमःपर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम्

dhṛtarāṣṭrastu rājarṣirnigṛhyābuddhijaṃ tamaḥparyapṛcchata dharmātmā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डवहतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्व मे

jīvatāṃ parimāṇajñaḥ sainyānāmasi pāṇḍavahatānāṃ yadi jānīṣe parimāṇaṃ vadasva me

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

दशायुतानामयुतं सहस्राणि च विंशतिःकोट्यः षष्टिश्च षट्चैव येऽस्मिन्राजमृधे हताः

daśāyutānāmayutaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥkoṭyaḥ ṣaṣṭiśca ṣaṭcaiva ye'sminrājamṛdhe hatāḥ

अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्दशदश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च पञ्च च

alakṣyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśadaśa cānyāni rājendra śataṃ ṣaṣṭiśca pañca ca

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाःआचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः

yudhiṣṭhira gatiṃ kāṃ te gatāḥ puruṣasattamāḥācakṣva me mahābāho sarvajño hyasi me mataḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगेदेवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः

yairhutāni śarīrāṇi hṛṣṭaiḥ paramasaṃyugedevarājasamām̐llokāngatāste satyavikramāḥ

ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारतयुध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः

ye tvahṛṣṭena manasā martavyamiti bhāratayudhyamānā hatāḥ saṃkhye te gandharvaiḥ samāgatāḥ

ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाःशस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति

ye tu saṃgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥśastreṇa nidhanaṃ prāptā gatāste guhyakānprati

पीड्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाःह्रीनिषेधा महात्मानः परानभिमुखा रणे

pīḍyamānāḥ parairye tu hīyamānā nirāyudhāḥhrīniṣedhā mahātmānaḥ parānabhimukhā raṇe

छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाःगतास्ते ब्रह्मसदनं हता वीराः सुवर्चसः

chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥgatāste brahmasadanaṃ hatā vīrāḥ suvarcasaḥ

ये तत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रतियथा कथंचित्ते राजन्संप्राप्ता उत्तरान्कुरून्

ye tatra nihatā rājannantarāyodhanaṃ pratiyathā kathaṃcitte rājansaṃprāptā uttarānkurūn

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

केन ज्ञानबलेनैवं पुत्र पश्यसि सिद्धवत्तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया

kena jñānabalenaivaṃ putra paśyasi siddhavattanme vada mahābāho śrotavyaṃ yadi vai mayā

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मयातीर्थयात्राप्रसङ्गेन संप्राप्तोऽयमनुग्रहः

nideśādbhavataḥ pūrvaṃ vane vicaratā mayātīrthayātrāprasaṅgena saṃprāpto'yamanugrahaḥ

देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम्दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा

devarṣirlomaśo dṛṣṭastataḥ prāpto'smyanusmṛtimdivyaṃ cakṣurapi prāptaṃ jñānayogena vai purā

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

येऽत्रानाथा जनस्यास्य सनाथा ये च भारतकच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम्

ye'trānāthā janasyāsya sanāthā ye ca bhāratakaccitteṣāṃ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakam

न येषां सन्ति कर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयःवयं च कस्य कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणः

na yeṣāṃ santi kartāro na ca ye'trāhitāgnayaḥvayaṃ ca kasya kuryāmo bahutvāttāta karmaṇaḥ

यान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततःतेषां तु कर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर

yānsuparṇāśca gṛdhrāśca vikarṣanti tatastataḥteṣāṃ tu karmaṇā lokā bhaviṣyanti yudhiṣṭhira

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तो महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःआदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च संजयम्

evamukto mahāprājñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥādideśa sudharmāṇaṃ dhaumyaṃ sūtaṃ ca saṃjayam

विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम्इन्द्रसेनमुखांश्चैव भृत्यान्सूतांश्च सर्वशः

viduraṃ ca mahābuddhiṃ yuyutsuṃ caiva kauravamindrasenamukhāṃścaiva bhṛtyānsūtāṃśca sarvaśaḥ

भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याणि सर्वशःयथा चानाथवत्किंचिच्छरीरं न विनश्यति

bhavantaḥ kārayantveṣāṃ pretakāryāṇi sarvaśaḥyathā cānāthavatkiṃciccharīraṃ na vinaśyati

शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च संजयःसुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा

śāsanāddharmarājasya kṣattā sūtaśca saṃjayaḥsudharmā dhaumyasahita indrasenādayastathā

चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युतघृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च

candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakānyutaghṛtaṃ tailaṃ ca gandhāṃśca kṣaumāṇi vasanāni ca

समाहृत्य महार्हाणि दारूणां चैव संचयान्रथांश्च मृदितांस्तत्र नानाप्रहरणानि च

samāhṛtya mahārhāṇi dārūṇāṃ caiva saṃcayānrathāṃśca mṛditāṃstatra nānāpraharaṇāni ca

चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान्दाहयामासुरव्यग्रा विधिदृष्टेन कर्मणा

citāḥ kṛtvā prayatnena yathāmukhyānnarādhipāndāhayāmāsuravyagrā vidhidṛṣṭena karmaṇā

दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य शताधिकान्शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च

duryodhanaṃ ca rājānaṃ bhrātṝṃścāsya śatādhikānśalyaṃ śalaṃ ca rājānaṃ bhūriśravasameva ca

जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारतदौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम्

jayadrathaṃ ca rājānamabhimanyuṃ ca bhāratadauḥśāsaniṃ lakṣmaṇaṃ ca dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivam

बृहन्तं सोमदत्तं च सृञ्जयांश्च शताधिकान्राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा

bṛhantaṃ somadattaṃ ca sṛñjayāṃśca śatādhikānrājānaṃ kṣemadhanvānaṃ virāṭadrupadau tathā

शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च

śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatamyudhāmanyuṃ ca vikrāntamuttamaujasameva ca

कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम्अचलं वृषकं चैव भगदत्तं च पार्थिवम्

kausalyaṃ draupadeyāṃśca śakuniṃ cāpi saubalamacalaṃ vṛṣakaṃ caiva bhagadattaṃ ca pārthivam

कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम्केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान्

karṇaṃ vaikartanaṃ caiva sahaputramamarṣaṇamkekayāṃśca maheṣvāsāṃstrigartāṃśca mahārathān

घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव चअलम्बुसं च राजानं जलसंधं च पार्थिवम्

ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ bakabhrātarameva caalambusaṃ ca rājānaṃ jalasaṃdhaṃ ca pārthivam

अन्यांश्च पार्थिवान्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशःघृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन्

anyāṃśca pārthivānrājañśataśo'tha sahasraśaḥghṛtadhārāhutairdīptaiḥ pāvakaiḥ samadāhayan

पितृमेधाश्च केषांचिदवर्तन्त महात्मनाम्सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशोच्यन्त चापरैः

pitṛmedhāśca keṣāṃcidavartanta mahātmanāmsāmabhiścāpyagāyanta te'nvaśocyanta cāparaiḥ

साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैःकश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत

sāmnāmṛcāṃ ca nādena strīṇāṃ ca ruditasvanaiḥkaśmalaṃ sarvabhūtānāṃ niśāyāṃ samapadyata

ते विधूमाः प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाःनभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः

te vidhūmāḥ pradīptāśca dīpyamānāśca pāvakāḥnabhasīvānvadṛśyanta grahāstanvabhrasaṃvṛtāḥ

ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताःतांश्च सर्वान्समानाय्य राशीन्कृत्वा सहस्रशः

ye cāpyanāthāstatrāsannānādeśasamāgatāḥtāṃśca sarvānsamānāyya rāśīnkṛtvā sahasraśaḥ

चित्वा दारुभिरव्यग्रः प्रभूतैः स्नेहतापितैःदाहयामास विदुरो धर्मराजस्य शासनात्

citvā dārubhiravyagraḥ prabhūtaiḥ snehatāpitaiḥdāhayāmāsa viduro dharmarājasya śāsanāt

कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरःधृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत्

kārayitvā kriyāsteṣāṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥdhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gaṅgāmabhimukho'gamat