Parva.Adhyaya 11.8

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमःपुत्रशोकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः

vidurasya tu tadvākyaṃ niśamya kurusattamaḥputraśokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ

तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाःकृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा

taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsaṃjñaṃ prekṣya bāndhavāḥkṛṣṇadvaipāyanaścaiva kṣattā ca vidurastathā

संजयः सुहृदश्चान्ये द्वाःस्था ये चास्य संमताःजलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत

saṃjayaḥ suhṛdaścānye dvāḥsthā ye cāsya saṃmatāḥjalena sukhaśītena tālavṛntaiśca bhārata

पस्पृशुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतःअन्वासन्सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तथागतम्

paspṛśuśca karairgātraṃ vījamānāśca yatnataḥanvāsansuciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāgatam

अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञो महीपतिःविललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः

atha dīrghasya kālasya labdhasaṃjño mahīpatiḥvilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhibhirabhiplutaḥ

धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम्यतोमूलानि दुःखानि संभवन्ति मुहुर्मुहुः

dhigastu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigrahamyatomūlāni duḥkhāni saṃbhavanti muhurmuhuḥ

पुत्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसंबन्धिनामपिप्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो

putranāśe'rthanāśe ca jñātisaṃbandhināmapiprāpyate sumahadduḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibho

येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यतियेनाभिभूतः पुरुषो मरणं बहु मन्यते

yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyatiyenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṃ bahu manyate

तदिदं व्यसनं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात्तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम

tadidaṃ vyasanaṃ prāptaṃ mayā bhāgyaviparyayāttaccaivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama

इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम्धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः शोकं च परमं गतःअभूच्च तूष्णीं राजासौ ध्यायमानो महीपते

ityuktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ brahmavittamamdhṛtarāṣṭro'bhavanmūḍhaḥ śokaṃ ca paramaṃ gataḥabhūcca tūṣṇīṃ rājāsau dhyāyamāno mahīpate

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुःपुत्रशोकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥputraśokābhisaṃtaptaṃ putraṃ vacanamabravīt

धृतराष्ट्र महाबाहो यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणुश्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलस्तथा

dhṛtarāṣṭra mahābāho yattvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇuśrutavānasi medhāvī dharmārthakuśalastathā

न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्वेदितव्यं परंतपअनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः

na te'styaviditaṃ kiṃcidveditavyaṃ paraṃtapaanityatāṃ hi martyānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ

अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वाशाश्वते सतिजीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि भारत

adhruve jīvaloke ca sthāne vāśāśvate satijīvite maraṇānte ca kasmācchocasi bhārata

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवःपुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन कारितः

pratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥputraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayogena kāritaḥ

अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृपकस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम्

avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ vaiśase nṛpakasmācchocasi tāñśūrāngatānparamikāṃ gatim

जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मनायतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर

jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanāyatitaṃ sarvayatnena śamaṃ prati janeśvara

न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित्घटतापि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः

na ca daivakṛto mārgaḥ śakyo bhūtena kenacitghaṭatāpi ciraṃ kālaṃ niyantumiti me matiḥ

देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम्तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि कथं स्थैर्यं भवेत्तव

devatānāṃ hi yatkāryaṃ mayā pratyakṣataḥ śrutamtatte'haṃ saṃpravakṣyāmi kathaṃ sthairyaṃ bhavettava

पुराहं त्वरितो यातः सभामैन्द्रीं जितक्लमःअपश्यं तत्र च तदा समवेतान्दिवौकसःनारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवऋषींस्तथा

purāhaṃ tvarito yātaḥ sabhāmaindrīṃ jitaklamaḥapaśyaṃ tatra ca tadā samavetāndivaukasaḥnāradapramukhāṃścāpi sarvāndevaṛṣīṃstathā

तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपतेकार्यार्थमुपसंप्राप्ता देवतानां समीपतः

tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpatekāryārthamupasaṃprāptā devatānāṃ samīpataḥ

उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान्यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदाप्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम्

upagamya tadā dhātrī devānāha samāgatānyatkāryaṃ mama yuṣmābhirbrahmaṇaḥ sadane tadāpratijñātaṃ mahābhāgāstacchīghraṃ saṃvidhīyatām

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतःउवाच प्रहसन्वाक्यं पृथिवीं देवसंसदि

tasyāstadvacanaṃ śrutvā viṣṇurlokanamaskṛtaḥuvāca prahasanvākyaṃ pṛthivīṃ devasaṃsadi

धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वैदुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यतितं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि

dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yastu jyeṣṭhaḥ śatasya vaiduryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyatitaṃ ca prāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi

तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताःअन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः

tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetre samāgatāḥanyonyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ

ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम्गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने

tataste bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanamgaccha śīghraṃ svakaṃ sthānaṃ lokāndhāraya śobhane

स एष ते सुतो राजँल्लोकसंहारकारणात्कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप

sa eṣa te suto rājam̐llokasaṃhārakāraṇātkaleraṃśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nṛpa

अमर्षी चपलश्चापि क्रोधनो दुष्प्रसाधनःदैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरश्चास्य तादृशाः

amarṣī capalaścāpi krodhano duṣprasādhanaḥdaivayogātsamutpannā bhrātaraścāsya tādṛśāḥ

शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखासमुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाःएतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्वतः

śakunirmātulaścaiva karṇaśca paramaḥ sakhāsamutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥetamarthaṃ mahābāho nārado veda tattvataḥ

आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपतेमा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम्

ātmāparādhātputrāste vinaṣṭāḥ pṛthivīpatemā tāñśocasva rājendra na hi śoke'sti kāraṇam

न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारतपुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही

na hi te pāṇḍavāḥ svalpamaparādhyanti bhārataputrāstava durātmāno yairiyaṃ ghātitā mahī

नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयःयुधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम्

nāradena ca bhadraṃ te pūrvameva na saṃśayaḥyudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditam

पाण्डवाः कौरवाश्चैव समासाद्य परस्परम्न भविष्यन्ति कौन्तेय यत्ते कृत्यं तदाचर

pāṇḍavāḥ kauravāścaiva samāsādya parasparamna bhaviṣyanti kaunteya yatte kṛtyaṃ tadācara

नारदस्य वचः श्रुत्वा तदाशोचन्त पाण्डवाःएतत्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम्

nāradasya vacaḥ śrutvā tadāśocanta pāṇḍavāḥetatte sarvamākhyātaṃ devaguhyaṃ sanātanam

कथं ते शोकनाशः स्यात्प्राणेषु च दया प्रभोस्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम्

kathaṃ te śokanāśaḥ syātprāṇeṣu ca dayā prabhosnehaśca pāṇḍuputreṣu jñātvā daivakṛtaṃ vidhim

एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतःकथितो धर्मराजस्य राजसूये क्रतूत्तमे

eṣa cārtho mahābāho pūrvameva mayā śrutaḥkathito dharmarājasya rājasūye kratūttame

यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदितेअविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम्

yatitaṃ dharmaputreṇa mayā guhye nivediteavigrahe kauravāṇāṃ daivaṃ tu balavattaram

अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन्कथंचनकृतान्तस्य हि भूतेन स्थावरेण त्रसेन च

anatikramaṇīyo hi vidhī rājankathaṃcanakṛtāntasya hi bhūtena sthāvareṇa trasena ca

भवान्धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारतमुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च

bhavāndharmaparo yatra buddhiśreṣṭhaśca bhāratamuhyate prāṇināṃ jñātvā gatiṃ cāgatimeva ca

त्वां तु शोकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुःज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत्

tvāṃ tu śokena saṃtaptaṃ muhyamānaṃ muhurmuhuḥjñātvā yudhiṣṭhiro rājā prāṇānapi parityajet

कृपालुर्नित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपिस कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां वै न करिष्यति

kṛpālurnityaśo vīrastiryagyonigateṣvapisa kathaṃ tvayi rājendra kṛpāṃ vai na kariṣyati

मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनात्पाण्डवानां च कारुण्यात्प्राणान्धारय भारत

mama caiva niyogena vidheścāpyanivartanātpāṇḍavānāṃ ca kāruṇyātprāṇāndhāraya bhārata

एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यतिधर्मश्च सुमहांस्तात तप्तं स्याच्च तपश्चिरात्

evaṃ te vartamānasya loke kīrtirbhaviṣyatidharmaśca sumahāṃstāta taptaṃ syācca tapaścirāt

पुत्रशोकसमुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथाप्रज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सदा

putraśokasamutpannaṃ hutāśaṃ jvalitaṃ yathāprajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā sadā

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासस्यामिततेजसःमुहूर्तं समनुध्याय धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत

etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsasyāmitatejasaḥmuhūrtaṃ samanudhyāya dhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata

महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तमनात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः

mahatā śokajālena praṇunno'smi dvijottamanātmānamavabudhyāmi muhyamāno muhurmuhuḥ

इदं तु वचनं श्रुत्वा तव दैवनियोगजम्धारयिष्याम्यहं प्राणान्यतिष्ये च नशोचितुम्

idaṃ tu vacanaṃ śrutvā tava daivaniyogajamdhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānyatiṣye ca naśocitum

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतःधृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत

etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥdhṛtarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata