Parva.Adhyaya 12.108

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतपधर्मो वृत्तं च वृत्तिश्च वृत्त्युपायफलानि च

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapadharmo vṛttaṃ ca vṛttiśca vṛttyupāyaphalāni ca

राज्ञां वृत्तं च कोशश्च कोशसंजननं महत्अमात्यगुणवृद्धिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम्

rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaśca kośasaṃjananaṃ mahatamātyaguṇavṛddhiśca prakṛtīnāṃ ca vardhanam

षाड्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव चदुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम्

ṣāḍguṇyaguṇakalpaśca senānītistathaiva caduṣṭasya ca parijñānamaduṣṭasya ca lakṣaṇam

समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणोच्चयःमध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता

samahīnādhikānāṃ ca yathāvallakṣaṇoccayaḥmadhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā

क्षीणसंग्रहवृत्तिश्च यथावत्संप्रकीर्तितालघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत

kṣīṇasaṃgrahavṛttiśca yathāvatsaṃprakīrtitālaghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata

विजिगीषोस्तथावृत्तमुक्तं चैव तथैव तेगणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर

vijigīṣostathāvṛttamuktaṃ caiva tathaiva tegaṇānāṃ vṛttimicchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara

यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारतअरीन्हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च

yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārataarīnhi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca

भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलभ्यतेमन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः

bhedamūlo vināśo hi gaṇānāmupalabhyatemantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnāmiti me matiḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतपयथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे ब्रूहि पार्थिव

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapayathā ca te na bhidyeraṃstacca me brūhi pārthiva

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभवैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ जनाधिप

gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ ca bharatarṣabhavairasaṃdīpanāvetau lobhāmarṣau janādhipa

लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम्तौ क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यजनिताश्रयौ

lobhameko hi vṛṇute tato'marṣamanantaramtau kṣayavyayasaṃyuktāvanyonyajanitāśrayau

चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैःक्षयव्ययभयोपायैः कर्शयन्तीतरेतरम्

cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥkṣayavyayabhayopāyaiḥ karśayantītaretaram

तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयःभिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात्

tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥbhinnā vimanasaḥ sarve gacchantyarivaśaṃ bhayāt

भेदाद्गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैःतस्मात्संघातयोगेषु प्रयतेरन्गणाः सदा

bhedādgaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥtasmātsaṃghātayogeṣu prayaterangaṇāḥ sadā

अर्था ह्येवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात्बाह्याश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु

arthā hyevādhigamyante saṃghātabalapauruṣātbāhyāśca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu

ज्ञानवृद्धान्प्रशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम्विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः

jñānavṛddhānpraśaṃsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparamvinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukhamedhanti sarvaśaḥ

धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतःयथावत्संप्रवर्तन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः

dharmiṣṭhānvyavahārāṃśca sthāpayantaśca śāstrataḥyathāvatsaṃpravartanto vivardhante gaṇottamāḥ

पुत्रान्भ्रातॄन्निगृह्णन्तो विनये च सदा रताःविनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः

putrānbhrātṝnnigṛhṇanto vinaye ca sadā ratāḥvinītāṃśca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ

चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु चनित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः

cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu canityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ

प्राज्ञाञ्शूरान्महेष्वासान्कर्मसु स्थिरपौरुषान्मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप

prājñāñśūrānmaheṣvāsānkarmasu sthirapauruṣānmānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa

द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाःकृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणानुत्तारयन्ति ते

dravyavantaśca śūrāśca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥkṛcchrāsvāpatsu saṃmūḍhāngaṇānuttārayanti te

क्रोधो भेदो भयो दण्डः कर्शनं निग्रहो वधःनयन्त्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम

krodho bhedo bhayo daṇḍaḥ karśanaṃ nigraho vadhaḥnayantyarivaśaṃ sadyo gaṇānbharatasattama

तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतःलोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव

tasmānmānayitavyāste gaṇamukhyāḥ pradhānataḥlokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva

मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शनन गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत

mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraścāmitrakarśanana gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotumarhanti bhārata

गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथःपृथग्गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततोऽन्यथाअर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च

gaṇamukhyaistu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥpṛthaggaṇasya bhinnasya vimatasya tato'nyathāarthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca

तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम्निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः

teṣāmanyonyabhinnānāṃ svaśaktimanutiṣṭhatāmnigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣiprameva pradhānataḥ

कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताःगोत्रस्य राजन्कुर्वन्ति गणसंभेदकारिकाम्

kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhairupekṣitāḥgotrasya rājankurvanti gaṇasaṃbhedakārikām

आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतो भयम्अभ्यन्तराद्भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति

ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyato bhayamabhyantarādbhayaṃ jātaṃ sadyo mūlaṃ nikṛntati

अकस्मात्क्रोधलोभाद्वा मोहाद्वापि स्वभावजात्अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम्

akasmātkrodhalobhādvā mohādvāpi svabhāvajātanyonyaṃ nābhibhāṣante tatparābhavalakṣaṇam

जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथान तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः

jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśāstathāna tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ

भेदाच्चैव प्रमादाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाःतस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत्

bhedāccaiva pramādācca nāmyante ripubhirgaṇāḥtasmātsaṃghātamevāhurgaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat