Parva.Adhyaya 12.138

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारतदस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह

yugakṣayātparikṣīṇe dharme loke ca bhāratadasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

हन्त ते कथयिष्यामि नीतिमापत्सु भारतउत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः

hanta te kathayiṣyāmi nītimāpatsu bhāratautsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanambharadvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃtapasya ca

राजा शत्रुंतपो नाम सौवीराणां महारथःकणिङ्कमुपसंगम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम्

rājā śatruṃtapo nāma sauvīrāṇāṃ mahārathaḥkaṇiṅkamupasaṃgamya papracchārthaviniścayam

अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धतेवर्धितं पालयेत्केन पालितं प्रणयेत्कथम्

alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhatevardhitaṃ pālayetkena pālitaṃ praṇayetkatham

तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चयःउवाच ब्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तरम्

tasmai viniścayārthaṃ sa paripṛṣṭārthaniścayaḥuvāca brāhmaṇo vākyamidaṃ hetumaduttaram

नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषःअच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः

nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥacchidraśchidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ

नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते जनःतस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधयेत्

nityamudyatadaṇḍasya bhṛśamudvijate janaḥtasmātsarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prarodhayet

एवमेव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनःतस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते

evameva praśaṃsanti paṇḍitāstattvadarśinaḥtasmāccatuṣṭaye tasminpradhāno daṇḍa ucyate

छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताःकथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ

chinnamūle hyadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥkathaṃ hi śākhāstiṣṭheyuśchinnamūle vanaspatau

मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य पण्डितःततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुसारयेत्

mūlamevāditaśchindyātparapakṣasya paṇḍitaḥtataḥ sahāyānpakṣaṃ ca sarvamevānusārayet

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत्

sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitamāpadāṃ padakāleṣu kurvīta na vicārayet

वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरःश्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत्

vāṅmātreṇa vinītaḥ syāddhṛdayena yathā kṣuraḥślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet

सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत्अपक्रामेत्ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः

sapatnasahite kārye kṛtvā saṃdhiṃ na viśvasetapakrāmettataḥ kṣipraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ

शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत्नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव

śatruṃ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayetnityaśaścodvijettasmātsarpādveśmagatādiva

यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत्अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्

yasya buddhiṃ paribhavettamatītena sāntvayetanāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam

अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत्अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता

añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ praṇamya śirasā vadetaśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtimicchatā

वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययःअथैनमागते काले भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि

vahedamitraṃ skandhena yāvatkālaviparyayaḥathainamāgate kāle bhindyādghaṭamivāśmani

मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत नरश्चिरम्

muhūrtamapi rājendra tindukālātavajjvaletna tuṣāgnirivānarcirdhūmāyeta naraściram

नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत्अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यतेतस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्

nānarthakenārthavattvaṃ kṛtaghnena samācaretarthe tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo'vamanyatetasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet

कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनःव्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत्समाचरेत्

kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya veśmanaḥvyāḍasya bhakticitrasya yacchreṣṭhaṃ tatsamācaret

उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान्कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत्

utthāyotthāya gacchecca nityayukto riporgṛhānkuśalaṃ cāpi pṛccheta yadyapyakuśalaṃ bhavet

नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा न च मानिनःन च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः

nālasāḥ prāpnuvantyarthānna klībā na ca māninaḥna ca lokaravādbhītā na ca śaśvatpratīkṣiṇaḥ

नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तुगूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः

nāsya chidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya tugūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ

बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत्वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत्

bakavaccintayedarthānsiṃhavacca parākrametvṛkavaccāvalumpeta śaśavacca viniṣpatet

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम्एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान्

pānamakṣāstathā nāryo mṛgayā gītavāditametāni yuktyā seveta prasaṅgo hyatra doṣavān

कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत्

kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikāmandhaḥ syādandhavelāyāṃ bādhiryamapi saṃśrayet

देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणःदेशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत्

deśaṃ kālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥdeśakālābhyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet

कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनःपरस्परबलं ज्ञात्वा तथात्मानं नियोजयेत्

kālākālau saṃpradhārya balābalamathātmanaḥparasparabalaṃ jñātvā tathātmānaṃ niyojayet

दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छतिस मृत्युमुपगूह्यास्ते गर्भमश्वतरी यथा

daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchatisa mṛtyumupagūhyāste garbhamaśvatarī yathā

सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहःआमः स्यात्पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित्

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalavānsyāddurāruhaḥāmaḥ syātpakvasaṃkāśo na ca śīryeta kasyacit

आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजयेत्विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुतः

āśāṃ kālavatīṃ kuryāttāṃ ca vighnena yojayetvighnaṃ nimittato brūyānnimittaṃ cāpi hetutaḥ

भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम्आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत्

bhītavatsaṃvidhātavyaṃ yāvadbhayamanāgatamāgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyamabhītavat

न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यतिसंशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति

na saṃśayamanāruhya naro bhadrāṇi paśyatisaṃśayaṃ punarāruhya yadi jīvati paśyati

अनागतं विजानीयाद्यच्छेद्भयमुपस्थितम्पुनर्वृद्धिक्षयात्किंचिदभिवृत्तं निशामयेत्

anāgataṃ vijānīyādyacchedbhayamupasthitampunarvṛddhikṣayātkiṃcidabhivṛttaṃ niśāmayet

प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम्अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः

pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanamanāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ

योऽरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन्स वृक्षाग्रप्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते

yo'riṇā saha saṃdhāya sukhaṃ svapiti viśvasansa vṛkṣāgraprasupto vā patitaḥ pratibudhyate

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वाउद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्

karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vāuddhareddīnamātmānaṃ samartho dharmamācaret

ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्तानपवत्सयेत्आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः प्रणिहिताः परैः

ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃstānapavatsayetātmanaścāpi boddhavyāścārāḥ praṇihitāḥ paraiḥ

चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य चपाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रं प्रवेशयेत्

cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano'tha parasya capāṣaṇḍāṃstāpasādīṃśca pararāṣṭraṃ praveśayet

उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु चपानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च

udyāneṣu vihāreṣu prapāsvāvasatheṣu capānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca

धर्माभिचारिणः पापाश्चारा लोकस्य कण्टकाःसमागच्छन्ति तान्बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयेदपि

dharmābhicāriṇaḥ pāpāścārā lokasya kaṇṭakāḥsamāgacchanti tānbuddhvā niyacchecchamayedapi

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत्विश्वस्तं भयमन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत्

na viśvasedaviśvaste viśvaste nāpi viśvasetviśvastaṃ bhayamanveti nāparīkṣya ca viśvaset

विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुनाअथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे

viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunāathāsya praharetkāle kiṃcidvicalite pade

अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात्भयं हि शङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति

aśaṅkyamapi śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitātbhayaṃ hi śaṅkitājjātaṃ samūlamapi kṛntati

अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैःविश्वासयित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः

avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥviśvāsayitvā dveṣṭāramavalumpedyathā vṛkaḥ

पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृत्अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः

putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhṛtarthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtivardhanāḥ

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतःउत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम्

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥutpathapratipannasya daṇḍo bhavati śāsanam

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन कस्यचित्प्रतिपुष्कलघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः

pratyutthānābhivādābhyāṃ saṃpradānena kasyacitpratipuṣkalaghātī syāttīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम्

nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇamnāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṃ śriyam

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यतेसामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyatesāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā

अमित्रं नैव मुञ्चेत ब्रुवन्तं करुणान्यपिदुःखं तत्र न कुर्वीत हन्यात्पूर्वापकारिणम्

amitraṃ naiva muñceta bruvantaṃ karuṇānyapiduḥkhaṃ tatra na kurvīta hanyātpūrvāpakāriṇam

संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयतानिग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता

saṃgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo'nasūyatānigrahaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम्अपि चास्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेदथापि वा

prahariṣyanpriyaṃ brūyātprahṛtyāpi priyottaramapi cāsya śiraśchittvā rudyācchocedathāpi vā

निमन्त्रयेत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षयाआशाकारणमित्येतत्कर्तव्यं भूतिमिच्छता

nimantrayeta sāntvena saṃmānena titikṣayāāśākāraṇamityetatkartavyaṃ bhūtimicchatā

न शुष्कवैरं कुर्वीत न बाहुभ्यां नदीं तरेत्अपार्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम्दन्ताश्च परिघृष्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते

na śuṣkavairaṃ kurvīta na bāhubhyāṃ nadīṃ taretapārthakamanāyuṣyaṃ goviṣāṇasya bhakṣaṇamdantāśca parighṛṣyante rasaścāpi na labhyate

त्रिवर्गे त्रिविधा पीडानुबन्धास्त्रय एव चअनुबन्धवधौ ज्ञात्वा पीडां हि परिवर्जयेत्

trivarge trividhā pīḍānubandhāstraya eva caanubandhavadhau jñātvā pīḍāṃ hi parivarjayet

ऋणशेषोऽग्निशेषश्च शत्रुशेषस्तथैव चपुनः पुनर्विवर्धेत स्वल्पोऽप्यनिवारितः

ṛṇaśeṣo'gniśeṣaśca śatruśeṣastathaiva capunaḥ punarvivardheta svalpo'pyanivāritaḥ

वर्धमानमृणं तिष्ठत्परिभूताश्च शत्रवःआवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः

vardhamānamṛṇaṃ tiṣṭhatparibhūtāśca śatravaḥāvahantyanayaṃ tīvraṃ vyādhayaścāpyupekṣitāḥ

नासम्यक्कृतकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत्कण्टकोऽपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम्

nāsamyakkṛtakārī syādapramattaḥ sadā bhavetkaṇṭako'pi hi duśchinno vikāraṃ kurute ciram

वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन चआकराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत्

vadhena ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena caākarāṇāṃ vināśaiśca pararāṣṭraṃ vināśayet

गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमःअनुद्विग्नः काकशङ्की भुजंगचरितं चरेत्

gṛdhradṛṣṭirbakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥanudvignaḥ kākaśaṅkī bhujaṃgacaritaṃ caret

श्रेणिमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु चअमात्यान्परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि

śreṇimukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu caamātyānparirakṣeta bhedasaṃghātayorapi

मृदुरित्यवमन्यन्ते तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति चतीक्ष्णकाले च तीक्ष्णः स्यान्मृदुकाले मृदुर्भवेत्

mṛdurityavamanyante tīkṣṇa ityudvijanti catīkṣṇakāle ca tīkṣṇaḥ syānmṛdukāle mṛdurbhavet

मृदुना सुमृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम्नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरं मृदु

mṛdunā sumṛduṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇamnāsādhyaṃ mṛdunā kiṃcittasmāttīkṣṇataraṃ mṛdu

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणःस साधयति कृत्यानि शत्रूंश्चैवाधितिष्ठति

kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥsa sādhayati kṛtyāni śatrūṃścaivādhitiṣṭhati

पण्डितेन विरुद्धः सन्दूरेऽस्मीति न विश्वसेत्दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः

paṇḍitena viruddhaḥ sandūre'smīti na viśvasetdīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ

न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरे;न्न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्परःन तत्खनेद्यस्य न मूलमुत्खने;न्न तं हन्याद्यस्य शिरो न पातयेत्

na tattaredyasya na pāramuttare;nna taddharedyatpunarāharetparaḥna tatkhanedyasya na mūlamutkhane;nna taṃ hanyādyasya śiro na pātayet

इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं; न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत्परप्रयुक्तं तु कथं निशामये;दतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना

itīdamuktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ; na caitadevaṃ puruṣaḥ samācaretparaprayuktaṃ tu kathaṃ niśāmaye;dato mayoktaṃ bhavato hitārthinā

यथावदुक्तं वचनं हितं तदा; निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रियःतथाकरोद्वाक्यमदीनचेतनः; श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः

yathāvaduktaṃ vacanaṃ hitaṃ tadā; niśamya vipreṇa suvīrarāṣṭriyaḥtathākarodvākyamadīnacetanaḥ; śriyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sabāndhavaḥ