Parva.Adhyaya 12.161

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरःपप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन्विदुरपञ्चमान्

ityuktavati bhīṣme tu tūṣṇīṃbhūte yudhiṣṭhiraḥpapracchāvasaraṃ gatvā bhrātṝnvidurapañcamān

धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहितातेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः

dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitāteṣāṃ garīyānkatamo madhyamaḥ ko laghuśca kaḥ

कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वैसंतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद्वक्तुमर्हथ

kasmiṃścātmā niyantavyastrivargavijayāya vaisaṃtuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvadvaktumarhatha

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान्जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन्

tato'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavānjagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstramanusmaran

बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमाभावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः

bāhuśrutyaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamābhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasaṃpadaḥ

एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनःएतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम्

etadevābhipadyasva mā te bhūccalitaṃ manaḥetanmūlau hi dharmārthāvetadekapadaṃ hitam

धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताःधर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः

dharmeṇaivarṣayastīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥdharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ

धर्मो राजन्गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यतेकामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणःतस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना

dharmo rājanguṇaśreṣṭho madhyamo hyartha ucyatekāmo yavīyāniti ca pravadanti manīṣiṇaḥtasmāddharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā

समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्रविशारदःपार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यमतन्द्रितः

samāptavacane tasminnarthaśāstraviśāradaḥpārtho vākyārthatattvajño jagau vākyamatandritaḥ

कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्त्ता प्रशस्यतेकृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च

karmabhūmiriyaṃ rājanniha vārttā praśasyatekṛṣivāṇijyagorakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca

अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमःन ऋतेऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः

artha ityeva sarveṣāṃ karmaṇāmavyatikramaḥna ṛte'rthena vartete dharmakāmāviti śrutiḥ

विजयी ह्यर्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम्कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः

vijayī hyarthavāndharmamārādhayitumuttamamkāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpamakṛtātmabhiḥ

अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिःअर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः

arthasyāvayavāvetau dharmakāmāviti śrutiḥarthasiddhyā hi nirvṛttāvubhāvetau bhaviṣyataḥ

उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयःब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते

udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥbrahmāṇamiva bhūtāni satataṃ paryupāsate

जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाःमुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक्

jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥmuṇḍā nistantavaścāpi vasantyarthārthinaḥ pṛthak

काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताःविद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः

kāṣāyavasanāścānye śmaśrulā hrīsusaṃvṛtāḥvidvāṃsaścaiva śāntāśca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ

अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणःकुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गमनुष्ठिताः

arthārthinaḥ santi kecidapare svargakāṅkṣiṇaḥkulapratyāgamāścaike svaṃ svaṃ mārgamanuṣṭhitāḥ

आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परेअप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता

āstikā nāstikāścaiva niyatāḥ saṃyame pareaprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśatā

भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान्एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम्अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः

bhṛtyānbhogairdviṣo daṇḍairyo yojayati so'rthavānetanmatimatāṃ śreṣṭha mataṃ mama yathātathamanayostu nibodha tvaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayoḥ

ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम्नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम्

tato dharmārthakuśalau mādrīputrāvanantaramnakulaḥ sahadevaśca vākyaṃ jagadatuḥ param

आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि च स्थितःअर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि

āsīnaśca śayānaśca vicarannapi ca sthitaḥarthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryādyogairuccāvacairapi

अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रियेइह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः

asmiṃstu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriyeiha kāmānavāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ

योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतःमध्विवामृतसंयुक्तं तस्मादेतौ मताविह

yo'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaścārthasaṃyutaḥmadhvivāmṛtasaṃyuktaṃ tasmādetau matāviha

अनर्थस्य न कामोऽस्ति तथार्थोऽधर्मिणः कुतःतस्मादुद्विजते लोको धर्मार्थाद्यो बहिष्कृतः

anarthasya na kāmo'sti tathārtho'dharmiṇaḥ kutaḥtasmādudvijate loko dharmārthādyo bahiṣkṛtaḥ

तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मनाविश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि

tasmāddharmapradhānena sādhyo'rthaḥ saṃyatātmanāviśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi

धर्मं समाचरेत्पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम्ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम्

dharmaṃ samācaretpūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutamtataḥ kāmaṃ caretpaścātsiddhārthasya hi tatphalam

विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौभीमसेनस्तदा वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे

virematustu tadvākyamuktvā tāvaśvinoḥ sutaubhīmasenastadā vākyamidaṃ vaktuṃ pracakrame

नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छतिनाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते

nākāmaḥ kāmayatyarthaṃ nākāmo dharmamicchatinākāmaḥ kāmayāno'sti tasmātkāmo viśiṣyate

कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताःपलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः

kāmena yuktā ṛṣayastapasyeva samāhitāḥpalāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ

वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाःश्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे

vedopavādeṣvapare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥśrāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe

वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथादैवकर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु

vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinastathādaivakarmakṛtaścaiva yuktāḥ kāmena karmasu

समुद्रं चाविशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताःकामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम्

samudraṃ cāviśantyanye narāḥ kāmena saṃyutāḥkāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatam

नास्ति नासीन्नाभविष्यद्भूतं कामात्मकात्परम्एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ

nāsti nāsīnnābhaviṣyadbhūtaṃ kāmātmakātparametatsāraṃ mahārāja dharmārthāvatra saṃśritau

नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतःश्रेयस्तैलं च पिण्याकाद्घृतं श्रेय उदश्वितः

navanītaṃ yathā dadhnastathā kāmo'rthadharmataḥśreyastailaṃ ca piṇyākādghṛtaṃ śreya udaśvitaḥ

श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरःपुष्पतो मध्विव रसः कामात्संजायते सुखम्

śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhātkāmo dharmārthayorvaraḥpuṣpato madhviva rasaḥ kāmātsaṃjāyate sukham

सुचारुवेषाभिरलंकृताभि;र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिःरमस्व योषाभिरुपेत्य कामं; कामो हि राजंस्तरसाभिपाती

sucāruveṣābhiralaṃkṛtābhi;rmadotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥramasva yoṣābhirupetya kāmaṃ; kāmo hi rājaṃstarasābhipātī

बुद्धिर्ममैषा परिषत्स्थितस्य; मा भूद्विचारस्तव धर्मपुत्रस्यात्संहितं सद्भिरफल्गुसारं; समेत्य वाक्यं परमानृशंस्यम्

buddhirmamaiṣā pariṣatsthitasya; mā bhūdvicārastava dharmaputrasyātsaṃhitaṃ sadbhiraphalgusāraṃ; sametya vākyaṃ paramānṛśaṃsyam

धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या; यस्त्वेकसेवी स नरो जघन्यःद्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं; स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे

dharmārthakāmāḥ samameva sevyā; yastvekasevī sa naro jaghanyaḥdvayostu dakṣaṃ pravadanti madhyaṃ; sa uttamo yo niratastrivarge

प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो; विचित्रमाल्याभरणैरुपेतःततो वचः संग्रहविग्रहेण; प्रोक्त्वा यवीयान्विरराम भीमः

prājñaḥ suhṛccandanasāralipto; vicitramālyābharaṇairupetaḥtato vacaḥ saṃgrahavigraheṇa; proktvā yavīyānvirarāma bhīmaḥ

ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो; वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक्उवाच वाचावितथं स्मयन्वै; बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः

tato muhūrtādatha dharmarājo; vākyāni teṣāmanucintya samyakuvāca vācāvitathaṃ smayanvai; bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

निःसंशयं निश्चितधर्मशास्त्राः; सर्वे भवन्तो विदितप्रमाणाःविज्ञातुकामस्य ममेह वाक्य;मुक्तं यद्वै नैष्ठिकं तच्छ्रुतं मेइह त्ववश्यं गदतो ममापि; वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः

niḥsaṃśayaṃ niścitadharmaśāstrāḥ; sarve bhavanto viditapramāṇāḥvijñātukāmasya mameha vākya;muktaṃ yadvai naiṣṭhikaṃ tacchrutaṃ meiha tvavaśyaṃ gadato mamāpi; vākyaṃ nibodhadhvamananyabhāvāḥ

यो वै न पापे निरतो न पुण्ये; नार्थे न धर्मे मनुजो न कामेविमुक्तदोषः समलोष्टकाञ्चनः; स मुच्यते दुःखसुखार्थसिद्धेः

yo vai na pāpe nirato na puṇye; nārthe na dharme manujo na kāmevimuktadoṣaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; sa mucyate duḥkhasukhārthasiddheḥ

भूतानि जातीमरणान्वितानि; जराविकारैश्च समन्वितानिभूयश्च तैस्तैः प्रतिबोधितानि; मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः

bhūtāni jātīmaraṇānvitāni; jarāvikāraiśca samanvitānibhūyaśca taistaiḥ pratibodhitāni; mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ

स्नेहे नबद्धस्य न सन्ति तानी;त्येवं स्वयंभूर्भगवानुवाचबुधाश्च निर्वाणपरा वदन्ति; तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च

snehe nabaddhasya na santi tānī;tyevaṃ svayaṃbhūrbhagavānuvācabudhāśca nirvāṇaparā vadanti; tasmānna kuryātpriyamapriyaṃ ca

एतत्प्रधानं न तु कामकारो; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा चरामिभूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते; विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे

etatpradhānaṃ na tu kāmakāro; yathā niyukto'smi tathā carāmibhūtāni sarvāṇi vidhirniyuṅkte; vidhirbalīyāniti vitta sarve

न कर्मणाप्नोत्यनवाप्यमर्थं; यद्भावि सर्वं भवतीति वित्तत्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं; तस्मादिदं लोकहिताय गुह्यम्

na karmaṇāpnotyanavāpyamarthaṃ; yadbhāvi sarvaṃ bhavatīti vittatrivargahīno'pi hi vindate'rthaṃ; tasmādidaṃ lokahitāya guhyam

ततस्तदग्र्यं वचनं मनोनुगं; समस्तमाज्ञाय ततोऽतिहेतुमत्तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते; कुरुप्रवीराय च चक्रुरञ्जलीन्

tatastadagryaṃ vacanaṃ manonugaṃ; samastamājñāya tato'tihetumattadā praṇeduśca jaharṣire ca te; kurupravīrāya ca cakrurañjalīn

सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां; मनोनुगां निर्धुतवाक्यकण्टकाम्निशम्य तां पार्थिव पार्थभाषितां; गिरं नरेन्द्राः प्रशशंसुरेव तेपुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं; ततः परं धर्ममहीनसत्त्वः

sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṃ; manonugāṃ nirdhutavākyakaṇṭakāmniśamya tāṃ pārthiva pārthabhāṣitāṃ; giraṃ narendrāḥ praśaśaṃsureva tepunaśca papraccha saridvarāsutaṃ; tataḥ paraṃ dharmamahīnasattvaḥ