Parva.Adhyaya 12.162

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धनप्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ kīrtivardhanapraśnaṃ kaṃcitpravakṣyāmi tanme vyākhyātumarhasi

कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः प्रीतिः परमा भवेत्आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे

kīdṛśā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ prītiḥ paramā bhavetāyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamāstānvadasva me

न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाःतिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम

na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥtiṣṭhanti yatra suhṛdastiṣṭhantīti matirmama

दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत्एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि

durlabho hi suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛtetaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātumarhasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

संधेयान्पुरुषान्राजन्नसंधेयांश्च तत्त्वतःवदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर

saṃdheyānpuruṣānrājannasaṃdheyāṃśca tattvataḥvadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira

लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतः शठ एव चक्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः

lubdhaḥ krūrastyaktadharmā nikṛtaḥ śaṭha eva cakṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ

दीर्घसूत्रोऽनृजुः कष्टो गुरुदारप्रधर्षकःव्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः

dīrghasūtro'nṛjuḥ kaṣṭo gurudārapradharṣakaḥvyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ

सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकःसंप्रकीर्णेन्द्रियो लोके यः कामनिरतश्चरेत्

sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥsaṃprakīrṇendriyo loke yaḥ kāmanirataścaret

असत्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितःपिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः

asatyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥpiśuno'thākṛtaprajño matsarī pāpaniścayaḥ

दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथामित्रैरर्थकृती नित्यमिच्छत्यर्थपरश्च यः

duḥśīlo'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavastathāmitrairarthakṛtī nityamicchatyarthaparaśca yaḥ

वहतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीःअमित्रमिव यो भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ

vahataśca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥamitramiva yo bhuṅkte sadā mitraṃ nararṣabha

अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यतेसुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिषी

asthānakrodhano yaśca akasmācca virajyatesuhṛdaścaiva kalyāṇānāśu tyajati kilbiṣī

अल्पेऽप्यपकृते मूढस्तथाज्ञानात्कृतेऽपि चकार्योपसेवी मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप

alpe'pyapakṛte mūḍhastathājñānātkṛte'pi cakāryopasevī mitreṣu mitradveṣī narādhipa

शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्मप्रेक्षी विलोभनःन रज्यति च कल्याणे यस्त्यजेत्तादृशं नरम्

śatrurmitramukho yaśca jihmaprekṣī vilobhanaḥna rajyati ca kalyāṇe yastyajettādṛśaṃ naram

पानपो द्वेषणः क्रूरो निर्घृणः परुषस्तथापरोपतापी मित्रध्रुक्तथा प्राणिवधे रतः

pānapo dveṣaṇaḥ krūro nirghṛṇaḥ paruṣastathāparopatāpī mitradhruktathā prāṇivadhe rataḥ

कृतघ्नश्चाधमो लोके न संधेयः कथंचनछिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयानपि मे शृणु

kṛtaghnaścādhamo loke na saṃdheyaḥ kathaṃcanachidrānveṣī na saṃdheyaḥ saṃdheyānapi me śṛṇu

कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाःमित्रज्ञाश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञाः शोकवर्जिताः

kulīnā vākyasaṃpannā jñānavijñānakovidāḥmitrajñāśca kṛtajñāśca sarvajñāḥ śokavarjitāḥ

माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाःव्यायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलोद्गताः

mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasaṃdhā jitendriyāḥvyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtaputrāḥ kulodgatāḥ

रूपवन्तो गुणोपेतास्तथालुब्धा जितश्रमाःदोषैर्वियुक्ताः प्रथितैस्ते ग्राह्याः पार्थिवेन ह

rūpavanto guṇopetāstathālubdhā jitaśramāḥdoṣairviyuktāḥ prathitaiste grāhyāḥ pārthivena ha

यथाशक्तिसमाचाराः सन्तस्तुष्यन्ति हि प्रभोनास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः

yathāśaktisamācārāḥ santastuṣyanti hi prabhonāsthāne krodhavantaśca na cākasmādvirāgiṇaḥ

विरक्ताश्च न रुष्यन्ति मनसाप्यर्थकोविदाःआत्मानं पीडयित्वापि सुहृत्कार्यपरायणाःन विरज्यन्ति मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम्

viraktāśca na ruṣyanti manasāpyarthakovidāḥātmānaṃ pīḍayitvāpi suhṛtkāryaparāyaṇāḥna virajyanti mitrebhyo vāso raktamivāvikam

दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतिष्वथन दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः

doṣāṃśca lobhamohādīnartheṣu yuvatiṣvathana darśayanti suhṛdāṃ viśvastā bandhuvatsalāḥ

लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्वशठबुद्धयःये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाःसंगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा

loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhṛtsvaśaṭhabuddhayaḥye carantyanabhīmānā nisṛṣṭārthavibhūṣaṇāḥsaṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmyarthaparamāḥ sadā

ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपःतस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव

īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṃdhiṃ yaḥ kurute nṛpaḥtasya vistīryate rāṣṭraṃ jyotsnā grahapateriva

शास्त्रनित्या जितक्रोधा बलवन्तो रणप्रियाःक्षान्ताः शीलगुणोपेताः संधेयाः पुरुषोत्तमाः

śāstranityā jitakrodhā balavanto raṇapriyāḥkṣāntāḥ śīlaguṇopetāḥ saṃdheyāḥ puruṣottamāḥ

ये च दोषसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयानघतेषामप्यधमो राजन्कृतघ्नो मित्रघातकःत्यक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषामिति निश्चयः

ye ca doṣasamāyuktā narāḥ proktā mayānaghateṣāmapyadhamo rājankṛtaghno mitraghātakaḥtyaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣāmiti niścayaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवमित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद

vistareṇārthasaṃbandhaṃ śrotumicchāmi pārthivamitradrohī kṛtaghnaśca yaḥ proktastaṃ ca me vada

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

हन्त ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप

hanta te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanamudīcyāṃ diśi yadvṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa

ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितःग्रामं प्रेक्ष्य जनाकीर्णं प्राविशद्भैक्षकाङ्क्षया

brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahmavarjitaḥgrāmaṃ prekṣya janākīrṇaṃ prāviśadbhaikṣakāṅkṣayā

तत्र दस्युर्धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित्ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च दाने च निरतोऽभवत्

tatra dasyurdhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavitbrahmaṇyaḥ satyasaṃdhaśca dāne ca nirato'bhavat

तस्य क्षयमुपागम्य ततो भिक्षामयाचतप्रतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम्

tasya kṣayamupāgamya tato bhikṣāmayācatapratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīm

प्रादात्तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदृशं नवम्नारीं चापि वयोपेतां भर्त्रा विरहितां तदा

prādāttasmai sa viprāya vastraṃ ca sadṛśaṃ navamnārīṃ cāpi vayopetāṃ bhartrā virahitāṃ tadā

एतत्संप्राप्य हृष्टात्मा दस्योः सर्वं द्विजस्तदातस्मिन्गृहवरे राजंस्तया रेमे स गौतमः

etatsaṃprāpya hṛṣṭātmā dasyoḥ sarvaṃ dvijastadātasmingṛhavare rājaṃstayā reme sa gautamaḥ

कुटुम्बार्थेषु दस्योः स साहाय्यं चाप्यथाकरोत्तत्रावसत्सोऽथ वर्षाः समृद्धे शबरालयेबाणवेध्ये परं यत्नमकरोच्चैव गौतमः

kuṭumbārtheṣu dasyoḥ sa sāhāyyaṃ cāpyathākarottatrāvasatso'tha varṣāḥ samṛddhe śabarālayebāṇavedhye paraṃ yatnamakaroccaiva gautamaḥ

वक्राङ्गांस्तु स नित्यं वै सर्वतो बाणगोचरेजघान गौतमो राजन्यथा दस्युगणस्तथा

vakrāṅgāṃstu sa nityaṃ vai sarvato bāṇagocarejaghāna gautamo rājanyathā dasyugaṇastathā

हिंसापरो घृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतःगौतमः संनिकर्षेण दस्युभिः समतामियात्

hiṃsāparo ghṛṇāhīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥgautamaḥ saṃnikarṣeṇa dasyubhiḥ samatāmiyāt

तथा तु वसतस्तस्य दस्युग्रामे सुखं तदाअगच्छन्बहवो मासा निघ्नतः पक्षिणो बहून्

tathā tu vasatastasya dasyugrāme sukhaṃ tadāagacchanbahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn

ततः कदाचिदपरो द्विजस्तं देशमागमत्जटी चीराजिनधरः स्वाध्यायपरमः शुचिः

tataḥ kadācidaparo dvijastaṃ deśamāgamatjaṭī cīrājinadharaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ

विनीतो नियताहारो ब्रह्मण्यो वेदपारगःसब्रह्मचारी तद्देश्यः सखा तस्यैव सुप्रियम्तं दस्युग्राममगमद्यत्रासौ गौतमोऽभवत्

vinīto niyatāhāro brahmaṇyo vedapāragaḥsabrahmacārī taddeśyaḥ sakhā tasyaiva supriyamtaṃ dasyugrāmamagamadyatrāsau gautamo'bhavat

स तु विप्रगृहान्वेषी शूद्रान्नपरिवर्जकःग्रामे दस्युजनाकीर्णे व्यचरत्सर्वतोदिशम्

sa tu vipragṛhānveṣī śūdrānnaparivarjakaḥgrāme dasyujanākīrṇe vyacaratsarvatodiśam

ततः स गौतमगृहं प्रविवेश द्विजोत्तमःगौतमश्चापि संप्राप्तस्तावन्योन्येन संगतौ

tataḥ sa gautamagṛhaṃ praviveśa dvijottamaḥgautamaścāpi saṃprāptastāvanyonyena saṃgatau

वक्राङ्गभारहस्तं तं धनुष्पाणिं कृतागसम्रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारमुपागतम्

vakrāṅgabhārahastaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ kṛtāgasamrudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvāramupāgatam

तं दृष्ट्वा पुरुषादाभमपध्वस्तं क्षयागतम्अभिज्ञाय द्विजो व्रीडामगमद्वाक्यमाह च

taṃ dṛṣṭvā puruṣādābhamapadhvastaṃ kṣayāgatamabhijñāya dvijo vrīḍāmagamadvākyamāha ca

किमिदं कुरुषे मौढ्याद्विप्रस्त्वं हि कुलोद्गतःमध्यदेशपरिज्ञातो दस्युभावं गतः कथम्

kimidaṃ kuruṣe mauḍhyādviprastvaṃ hi kulodgataḥmadhyadeśaparijñāto dasyubhāvaṃ gataḥ katham

पूर्वान्स्मर द्विजाग्र्यांस्तान्प्रख्यातान्वेदपारगान्येषां वंशेऽभिजातस्त्वमीदृशः कुलपांसनः

pūrvānsmara dvijāgryāṃstānprakhyātānvedapāragānyeṣāṃ vaṃśe'bhijātastvamīdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ

अवबुध्यात्मनात्मानं सत्यं शीलं श्रुतं दमम्अनुक्रोशं च संस्मृत्य त्यज वासमिमं द्विज

avabudhyātmanātmānaṃ satyaṃ śīlaṃ śrutaṃ damamanukrośaṃ ca saṃsmṛtya tyaja vāsamimaṃ dvija

एवमुक्तः स सुहृदा तदा तेन हितैषिणाप्रत्युवाच ततो राजन्विनिश्चित्य तदार्तवत्

evamuktaḥ sa suhṛdā tadā tena hitaiṣiṇāpratyuvāca tato rājanviniścitya tadārtavat

अधनोऽस्मि द्विजश्रेष्ठ न च वेदविदप्यहम्वृत्त्यर्थमिह संप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम

adhano'smi dvijaśreṣṭha na ca vedavidapyahamvṛttyarthamiha saṃprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama

त्वद्दर्शनात्तु विप्रर्षे कृतार्थं वेद्म्यहं द्विजआत्मानं सह यास्यावः श्वो वसाद्येह शर्वरीम्

tvaddarśanāttu viprarṣe kṛtārthaṃ vedmyahaṃ dvijaātmānaṃ saha yāsyāvaḥ śvo vasādyeha śarvarīm