Parva.Adhyaya 12.192

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कालमृत्युयमानां च ब्राह्मणस्य च सत्तमविवादो व्याहृतः पूर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति

kālamṛtyuyamānāṃ ca brāhmaṇasya ca sattamavivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tadbhavānvaktumarhati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं ब्राह्मणस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamikṣvākoḥ sūryaputrasya yadvṛttaṃ brāhmaṇasya ca

कालस्य मृत्योश्च तथा यद्वृत्तं तन्निबोध मेयथा स तेषां संवादो यस्मिन्स्थानेऽपि चाभवत्

kālasya mṛtyośca tathā yadvṛttaṃ tannibodha meyathā sa teṣāṃ saṃvādo yasminsthāne'pi cābhavat

ब्राह्मणो जापकः कश्चिद्धर्मवृत्तो महायशाःषडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः

brāhmaṇo jāpakaḥ kaściddharmavṛtto mahāyaśāḥṣaḍaṅgavinmahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ

तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु तथैव चवेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः

tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu tathaiva cavedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ

सोऽन्त्यं ब्राह्मं तपस्तेपे संहितां संयतो जपन्तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम्

so'ntyaṃ brāhmaṃ tapastepe saṃhitāṃ saṃyato japantasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathā gatam

स देव्या दर्शितः साक्षात्प्रीतास्मीति तदा किलजप्यमावर्तयंस्तूष्णीं न च तां किंचिदब्रवीत्

sa devyā darśitaḥ sākṣātprītāsmīti tadā kilajapyamāvartayaṃstūṣṇīṃ na ca tāṃ kiṃcidabravīt

तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदावेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत्

tasyānukampayā devī prītā samabhavattadāvedamātā tatastasya tajjapyaṃ samapūjayat

समाप्तजप्यस्तूत्थाय शिरसा पादयोस्तथापपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत्

samāptajapyastūtthāya śirasā pādayostathāpapāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedamabravīt

दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता ममयदि वापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः

diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mamayadi vāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ

सावित्र्युवाचकिं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि तेप्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत्ते भविष्यति

sāvitryuvācakiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi teprabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tatte bhaviṣyati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित्जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः

ityuktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavitjapyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatviti punaḥ punaḥ

मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभेतत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत

manasaśca samādhirme vardhetāharahaḥ śubhetattatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāṣata

इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्ययानिरयं नैव यातासि यत्र याता द्विजर्षभाः

idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayānirayaṃ naiva yātāsi yatra yātā dvijarṣabhāḥ

यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमनिन्दितम्साधये भविता चैतद्यत्त्वयाहमिहार्थिता

yāsyasi brahmaṇaḥ sthānamanimittamaninditamsādhaye bhavitā caitadyattvayāhamihārthitā

नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यतिकालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम्भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः

niyato japa caikāgro dharmastvāṃ samupaiṣyatikālo mṛtyuryamaścaiva samāyāsyanti te'ntikambhavitā ca vivādo'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ

एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम्ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तदा

evamuktvā bhagavatī jagāma bhavanaṃ svakambrāhmaṇo'pi japannāste divyaṃ varṣaśataṃ tadā

समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतःसाक्षात्प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम्

samāpte niyame tasminnatha viprasya dhīmataḥsākṣātprītastadā dharmo darśayāmāsa taṃ dvijam

धर्म उवाच · dharma uvāca

द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतःजप्यस्य च फलं यत्ते संप्राप्तं तच्च मे शृणु

dvijāte paśya māṃ dharmamahaṃ tvāṃ draṣṭumāgataḥjapyasya ca phalaṃ yatte saṃprāptaṃ tacca me śṛṇu

जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाःदेवानां निरयान्साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि

jitā lokāstvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥdevānāṃ nirayānsādho sarvānutkramya yāsyasi

प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान्यथेप्सितान्त्यक्त्वात्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि

prāṇatyāgaṃ kuru mune gaccha lokānyathepsitāntyaktvātmanaḥ śarīraṃ ca tato lokānavāpsyasi

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

कृतं लोकैर्हि मे धर्म गच्छ च त्वं यथासुखम्बहुदुःखसुखं देहं नोत्सृजेयमहं विभो

kṛtaṃ lokairhi me dharma gaccha ca tvaṃ yathāsukhambahuduḥkhasukhaṃ dehaṃ notsṛjeyamahaṃ vibho

धर्म उवाच · dharma uvāca

अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुंगवस्वर्ग आरोह्यतां विप्र किं वा ते रोचतेऽनघ

avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṃgavasvarga ārohyatāṃ vipra kiṃ vā te rocate'nagha

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

न रोचये स्वर्गवासं विना देहादहं विभोगच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनात्मना

na rocaye svargavāsaṃ vinā dehādahaṃ vibhogaccha dharma na me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinātmanā

धर्म उवाच · dharma uvāca

अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भवगच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि

alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhavagaccha lokānarajaso yatra gatvā na śocasi

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

रमे जपन्महाभाग कृतं लोकैः सनातनैःसशरीरेण गन्तव्यो मया स्वर्गो न वा विभो

rame japanmahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥsaśarīreṇa gantavyo mayā svargo na vā vibho

धर्म उवाच · dharma uvāca

यदि त्वं नेच्छसि त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विजएष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः

yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya vai dvijaeṣa kālastathā mṛtyuryamaśca tvāmupāgatāḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अथ वैवस्वतः कालो मृत्युश्च त्रितयं विभोब्राह्मणं तं महाभागमुपागम्येदमब्रुवन्

atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuśca tritayaṃ vibhobrāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgamupāgamyedamabruvan

तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य चफलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे

tapaso'sya sutaptasya tathā sucaritasya caphalaprāptistava śreṣṭhā yamo'haṃ tvāmupabruve

यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तस्त्वमुत्तमम्कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः

yathāvadasya japyasya phalaṃ prāptastvamuttamamkālaste svargamāroḍhuṃ kālo'haṃ tvāmupāgataḥ

मृत्युं मा विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम्कालेन चोदितं विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै

mṛtyuṃ mā viddhi dharmajña rūpiṇaṃ svayamāgatamkālena coditaṃ vipra tvāmito netumadya vai

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मनेमृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः

svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmanemṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागमेअब्रवीत्परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः

arghyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyastatra samāgameabravītparamaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ

तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतःइक्ष्वाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभो

tasminnevātha kāle tu tīrthayātrāmupāgataḥikṣvākuragamattatra sametā yatra te vibho

सर्वानेव तु राजर्षिः संपूज्याभिप्रणम्य चकुशलप्रश्नमकरोत्सर्वेषां राजसत्तमः

sarvāneva tu rājarṣiḥ saṃpūjyābhipraṇamya cakuśalapraśnamakarotsarveṣāṃ rājasattamaḥ

तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं तथैव चअब्रवीद्ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम्

tasmai so'thāsanaṃ dattvā pādyamarghyaṃ tathaiva caabravīdbrāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam

स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद्यदिहेच्छसिस्वशक्त्या किं करोमीह तद्भवान्प्रब्रवीतु मे

svāgataṃ te mahārāja brūhi yadyadihecchasisvaśaktyā kiṃ karomīha tadbhavānprabravītu me

राजोवाचराजाहं ब्राह्मणश्च त्वं यदि षट्कर्मसंस्थितःददामि वसु किंचित्ते प्रार्थितं तद्वदस्व मे

rājovācarājāhaṃ brāhmaṇaśca tvaṃ yadi ṣaṭkarmasaṃsthitaḥdadāmi vasu kiṃcitte prārthitaṃ tadvadasva me

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

द्विविधा ब्राह्मणा राजन्धर्मश्च द्विविधः स्मृतःप्रवृत्तश्च निवृत्तश्च निवृत्तोऽस्मि प्रतिग्रहात्

dvividhā brāhmaṇā rājandharmaśca dvividhaḥ smṛtaḥpravṛttaśca nivṛttaśca nivṛtto'smi pratigrahāt

तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिपअहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददानि तेब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम्

tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipaahaṃ na pratigṛhṇāmi kimiṣṭaṃ kiṃ dadāni tebrūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim

राजोवाचक्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित्प्रयच्छ युद्धमित्येवं वादिनः स्मो द्विजोत्तम

rājovācakṣatriyo'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kvacitprayaccha yuddhamityevaṃ vādinaḥ smo dvijottama

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृपअन्योन्यस्योत्तरं नास्ति यदिष्टं तत्समाचर

tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpaanyonyasyottaraṃ nāsti yadiṣṭaṃ tatsamācara

राजोवाचस्वशक्त्याहं ददानीति त्वया पूर्वं प्रभाषितम्याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज

rājovācasvaśaktyāhaṃ dadānīti tvayā pūrvaṃ prabhāṣitamyāce tvāṃ dīyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसेन च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः

yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthasena ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ

राजोवाचवाग्वज्रा ब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनःवाग्युद्धं तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह

rājovācavāgvajrā brāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥvāgyuddhaṃ tadidaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

सैवाद्यापि प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम्ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम्

saivādyāpi pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatāmbrūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram

राजोवाचयत्तद्वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता त्वयाफलं प्राप्तं तत्प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान्यदि

rājovācayattadvarṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayāphalaṃ prāptaṃ tatprayaccha mama ditsurbhavānyadi

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मयाअर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य समाप्नुहि

paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yajjapitaṃ mayāardhaṃ tvamavicāreṇa phalaṃ tasya samāpnuhi

अथ वा सर्वमेवेह जप्यकं मामकं फलम्राजन्प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि

atha vā sarvameveha japyakaṃ māmakaṃ phalamrājanprāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvamihecchasi

राजोवाचकृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद्याचितं मयास्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किं च तस्य फलं वद

rājovācakṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yadyācitaṃ mayāsvasti te'stu gamiṣyāmi kiṃ ca tasya phalaṃ vada

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मयाअयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः

phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yajjapitaṃ mayāayaṃ dharmaśca kālaśca yamo mṛtyuśca sākṣiṇaḥ

राजोवाचअज्ञातमस्य धर्मस्य फलं मे किं करिष्यतिप्राप्नोतु तत्फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम्

rājovācaajñātamasya dharmasya phalaṃ me kiṃ kariṣyatiprāpnotu tatphalaṃ vipro nāhamicche sasaṃśayam

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

नाददेऽपरवक्तव्यं दत्तं वाचा फलं मयावाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममापि तव चैव हि

nādade'paravaktavyaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayāvākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamāpi tava caiva hi

नाभिसंधिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कथंचनजप्यस्य राजशार्दूल कथं ज्ञास्याम्यहं फलम्

nābhisaṃdhirmayā japye kṛtapūrvaḥ kathaṃcanajapyasya rājaśārdūla kathaṃ jñāsyāmyahaṃ phalam

ददस्वेति त्वया चोक्तं ददामीति तथा मयान वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव

dadasveti tvayā coktaṃ dadāmīti tathā mayāna vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava

अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसिमहानधर्मो भविता तव राजन्मृषाकृतः

athaivaṃ vadato me'dya vacanaṃ na kariṣyasimahānadharmo bhavitā tava rājanmṛṣākṛtaḥ

न युक्तं तु मृषा वाणी त्वया वक्तुमरिंदमतथा मयाप्यभ्यधिकं मृषा वक्तुं न शक्यते

na yuktaṃ tu mṛṣā vāṇī tvayā vaktumariṃdamatathā mayāpyabhyadhikaṃ mṛṣā vaktuṃ na śakyate

संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम्तद्गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान्

saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānītyavicāritamtadgṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān

इहागम्य हि मां राजञ्जाप्यं फलमयाचिथाःतन्मन्निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्ये स्थिरोऽपि च

ihāgamya hi māṃ rājañjāpyaṃ phalamayācithāḥtanmannisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satye sthiro'pi ca

नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान्स तारयेत्कुत एवावरान्राजन्मृषावादपरायणः

nāyaṃ loko'sti na paro na ca pūrvānsa tārayetkuta evāvarānrājanmṛṣāvādaparāyaṇaḥ

न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हितथा सत्यं परे लोके यथा वै पुरुषर्षभ

na yajñādhyayane dānaṃ niyamāstārayanti hitathā satyaṃ pare loke yathā vai puruṣarṣabha

तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यसि च यत्तपःसमाः शतैः सहस्रैश्च तत्सत्यान्न विशिष्यते

tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yattapaḥsamāḥ śataiḥ sahasraiśca tatsatyānna viśiṣyate

सत्यमेकाक्षरं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तपःसत्यमेकाक्षरो यज्ञः सत्यमेकाक्षरं श्रुतम्

satyamekākṣaraṃ brahma satyamekākṣaraṃ tapaḥsatyamekākṣaro yajñaḥ satyamekākṣaraṃ śrutam

सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम्सत्याद्धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtamsatyāddharmo damaścaiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं यज्ञस्तथा विधिःव्रतचर्यास्तथा सत्यमोंकारः सत्यमेव च

satyaṃ vedāstathāṅgāni satyaṃ yajñastathā vidhiḥvratacaryāstathā satyamoṃkāraḥ satyameva ca

प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं संततिरेव चसत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः

prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ saṃtatireva casatyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ

सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितःसत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती

satyena cāgnirdahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥsatyaṃ yajñastapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī

तुलामारोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम्समां कक्षां धारयतो यतः सत्यं ततोऽधिकम्

tulāmāropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutamsamāṃ kakṣāṃ dhārayato yataḥ satyaṃ tato'dhikam

यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धतेकिमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि

yato dharmastataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhatekimarthamanṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃstvamicchasi

सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाःकस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम्

satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājannanṛtaṃ kṛthāḥkasmāttvamanṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe'śubham

यदि जप्यफलं दत्तं मया नेषिष्यसे नृपस्वधर्मेभ्यः परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि

yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā neṣiṣyase nṛpasvadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokānanucariṣyasi

संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छतिउभावानृतिकावेतौ न मृषा कर्तुमर्हसि

saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaśca necchatiubhāvānṛtikāvetau na mṛṣā kartumarhasi

राजोवाचयोद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विजदातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम्

rājovācayoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvijadātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

न छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम्इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम्

na chandayāmi te rājannāpi te gṛhamāvrajamihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīṣe punaḥ katham

धर्म उवाच · dharma uvāca

अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्तं मां धर्ममागतम्द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च

avivādo'stu yuvayorvittaṃ māṃ dharmamāgatamdvijo dānaphalairyukto rājā satyaphalena ca

स्वर्ग उवाच · svarga uvāca

स्वर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम्अविवादोऽस्तु युवयोरुभौ तुल्यफलौ युवाम्

svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayamāgatamavivādo'stu yuvayorubhau tulyaphalau yuvām

राजोवाचकृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्ग यथासुखम्विप्रो यदीच्छते दातुं प्रतीच्छतु च मे धनम्

rājovācakṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svarga yathāsukhamvipro yadīcchate dātuṃ pratīcchatu ca me dhanam

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

बाल्ये यदि स्यादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितःनिवृत्तिलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन्

bālye yadi syādajñānānmayā hastaḥ prasāritaḥnivṛttilakṣaṇaṃ dharmamupāse saṃhitāṃ japan

निवृत्तं मां चिरं राजन्विप्रं लोभयसे कथम्स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृपतपःस्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात्

nivṛttaṃ māṃ ciraṃ rājanvipraṃ lobhayase kathamsvena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpatapaḥsvādhyāyaśīlo'haṃ nivṛttaśca pratigrahāt

राजोवाचयदि विप्र निसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम्आवयोर्यत्फलं किंचित्सहितं नौ तदस्त्विह

rājovācayadi vipra nisṛṣṭaṃ te japyasya phalamuttamamāvayoryatphalaṃ kiṃcitsahitaṃ nau tadastviha

द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाःयदि धर्मः श्रुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ

dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥyadi dharmaḥ śruto vipra sahaiva phalamastu nau

मा वा भूत्सहभोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहिप्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः

mā vā bhūtsahabhojyaṃ nau madīyaṃ phalamāpnuhipratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayyanugrahaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततो विकृतचेष्टौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौगृहीत्वान्योन्यमावेष्ट्य कुचेलावूचतुर्वचः

tato vikṛtaceṣṭau dvau puruṣau samupasthitaugṛhītvānyonyamāveṣṭya kucelāvūcaturvacaḥ

न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरःइहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजानुशासकः

na me dhārayasītyeko dhārayāmīti cāparaḥihāsti nau vivādo'yamayaṃ rājānuśāsakaḥ

सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान्अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम्

satyaṃ bravīmyahamidaṃ na me dhārayate bhavānanṛtaṃ vadasīha tvamṛṇaṃ te dhārayāmyaham

तावुभौ भृशसंतप्तौ राजानमिदमूचतुःपरीक्ष्यतां यथा स्याव नावामिह विगर्हितौ

tāvubhau bhṛśasaṃtaptau rājānamidamūcatuḥparīkṣyatāṃ yathā syāva nāvāmiha vigarhitau

विरूप उवाच · virūpa uvāca

धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम्ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते

dhārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalamdadataśca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate

विकृत उवाच · vikṛta uvāca

न मे धारयते किंचिद्विरूपोऽयं नराधिपमिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वा मिथ्याभासं नराधिप

na me dhārayate kiṃcidvirūpo'yaṃ narādhipamithyā bravītyayaṃ hi tvā mithyābhāsaṃ narādhipa

राजोवाचविरूप किं धारयते भवानस्य वदस्व मेश्रुत्वा तथा करिष्यामीत्येवं मे धीयते मतिः

rājovācavirūpa kiṃ dhārayate bhavānasya vadasva meśrutvā tathā kariṣyāmītyevaṃ me dhīyate matiḥ

विरूप उवाच · virūpa uvāca

शृणुष्वावहितो राजन्यथैतद्धारयाम्यहम्विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नरर्षभ

śṛṇuṣvāvahito rājanyathaitaddhārayāmyahamvikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha

अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुरानघधेनुर्विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने

anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purānaghadhenurviprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline

तस्याश्चायं मया राजन्फलमभ्येत्य याचितःविकृतेन च मे दत्तं विशूद्धेनान्तरात्मना

tasyāścāyaṃ mayā rājanphalamabhyetya yācitaḥvikṛtena ca me dattaṃ viśūddhenāntarātmanā

ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धयेगावौ हि कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने

tato me sukṛtaṃ karma kṛtamātmaviśuddhayegāvau hi kapile krītvā vatsale bahudohane

ते चोञ्छवृत्तये राजन्मया समपवर्जितेयथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो

te coñchavṛttaye rājanmayā samapavarjiteyathāvidhi yathāśraddhaṃ tadasyāhaṃ punaḥ prabho

इहाद्य वै गृहीत्वा तत्प्रयच्छे द्विगुणं फलम्एकस्याः पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः कोऽत्र दोषवान्

ihādya vai gṛhītvā tatprayacche dviguṇaṃ phalamekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ ko'tra doṣavān

एवं विवदमानौ स्वस्त्वामिहाभ्यागतौ नृपकुरु धर्ममधर्मं वा विनये नौ समाधय

evaṃ vivadamānau svastvāmihābhyāgatau nṛpakuru dharmamadharmaṃ vā vinaye nau samādhaya

यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वैभवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयतु प्रभुः

yadi necchati me dānaṃ yathā dattamanena vaibhavānatra sthiro bhūtvā mārge sthāpayatu prabhuḥ

राजोवाचदीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात्त्वमद्य वैयथैव तेऽभ्यनुज्ञातं तथा गृह्णीष्व माचिरम्

rājovācadīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāttvamadya vaiyathaiva te'bhyanujñātaṃ tathā gṛhṇīṣva māciram

विकृत उवाच · vikṛta uvāca

दीयतामित्यनेनोक्तं ददानीति तथा मयानायं मे धारयत्यत्र गम्यतां यत्र वाञ्छति

dīyatāmityanenoktaṃ dadānīti tathā mayānāyaṃ me dhārayatyatra gamyatāṃ yatra vāñchati

राजोवाचददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मेदण्ड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः

rājovācadadato'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti medaṇḍyo hi tvaṃ mama mato nāstyatra khalu saṃśayaḥ

विकृत उवाच · vikṛta uvāca

मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत्कथं पुनःकाममत्रापराधो मे दण्ड्यमाज्ञापय प्रभो

mayāsya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tatkathaṃ punaḥkāmamatrāparādho me daṇḍyamājñāpaya prabho

विरूप उवाच · virūpa uvāca

दीयमानं यदि मया नेषिष्यसि कथंचननियंस्यति त्वा नृपतिरयं धर्मानुशासकः

dīyamānaṃ yadi mayā neṣiṣyasi kathaṃcananiyaṃsyati tvā nṛpatirayaṃ dharmānuśāsakaḥ

विकृत उवाच · vikṛta uvāca

स्वं मया याचितेनेह दत्तं कथमिहाद्य तत्गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते

svaṃ mayā yāciteneha dattaṃ kathamihādya tatgṛhṇīyāṃ gacchatu bhavānabhyanujñāṃ dadāni te

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयोः कथितं द्वयोःप्रतिज्ञातं मया यत्ते तद्गृहाणाविचारितम्

śrutametattvayā rājannanayoḥ kathitaṃ dvayoḥpratijñātaṃ mayā yatte tadgṛhāṇāvicāritam

राजोवाचप्रस्तुतं सुमहत्कार्यमावयोर्गह्वरं यथाजापकस्य दृढीकारः कथमेतद्भविष्यति

rājovācaprastutaṃ sumahatkāryamāvayorgahvaraṃ yathājāpakasya dṛḍhīkāraḥ kathametadbhaviṣyati

यदि तावन्न गृह्णामि ब्राह्मणेनापवर्जितम्कथं न लिप्येयमहं दोषेण महताद्य वै

yadi tāvanna gṛhṇāmi brāhmaṇenāpavarjitamkathaṃ na lipyeyamahaṃ doṣeṇa mahatādya vai

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथःनेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा

tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥnedānīṃ māmihāsādya rājadharmo bhavenmṛṣā

स्वधर्मः परिपाल्यश्च राज्ञामेष विनिश्चयःविप्रधर्मश्च सुगुरुर्मामनात्मानमाविशत्

svadharmaḥ paripālyaśca rājñāmeṣa viniścayaḥvipradharmaśca sugururmāmanātmānamāviśat

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

गृहाण धारयेऽहं ते याचितं ते श्रुतं मयान चेद्ग्रहीष्यसे राजञ्शपिष्ये त्वां न संशयः

gṛhāṇa dhāraye'haṃ te yācitaṃ te śrutaṃ mayāna cedgrahīṣyase rājañśapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ

राजोवाचधिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयःइत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति

rājovācadhigrājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥityarthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhavediti

एष पाणिरपूर्वं भो निक्षेपार्थं प्रसारितःयन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम्

eṣa pāṇirapūrvaṃ bho nikṣepārthaṃ prasāritaḥyanme dhārayase vipra tadidānīṃ pradīyatām

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

संहितां जपता यावान्मया कश्चिद्गुणः कृतःतत्सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किंचिदिहास्ति मे

saṃhitāṃ japatā yāvānmayā kaścidguṇaḥ kṛtaḥtatsarvaṃ pratigṛhṇīṣva yadi kiṃcidihāsti me

राजोवाचजलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तमसममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान्

rājovācajalametannipatitaṃ mama pāṇau dvijottamasamamastu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān

विरूप उवाच · virūpa uvāca

कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान्समेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च

kāmakrodhau viddhi nau tvamāvābhyāṃ kārito bhavānsameti ca yaduktaṃ te samā lokāstavāsya ca

नायं धारयते किंचिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृताकालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम्

nāyaṃ dhārayate kiṃcijjijñāsā tvatkṛte kṛtākālo dharmastathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām

सर्वमन्योन्यनिकषे निघृष्टं पश्यतस्तवगच्छ लोकाञ्जितान्स्वेन कर्मणा यत्र वाञ्छसि

sarvamanyonyanikaṣe nighṛṣṭaṃ paśyatastavagaccha lokāñjitānsvena karmaṇā yatra vāñchasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

जापकानां फलावाप्तिर्मया ते संप्रकीर्तितागतिः स्थानं च लोकाश्च जापकेन यथा जिताः

jāpakānāṃ phalāvāptirmayā te saṃprakīrtitāgatiḥ sthānaṃ ca lokāśca jāpakena yathā jitāḥ

प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्अथ वाग्निं समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा

prayāti saṃhitādhyāyī brahmāṇaṃ parameṣṭhinamatha vāgniṃ samāyāti sūryamāviśate'pi vā

स तैजसेन भावेन यदि तत्राश्नुते रतिम्गुणांस्तेषां समादत्ते रागेण प्रतिमोहितः

sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratimguṇāṃsteṣāṃ samādatte rāgeṇa pratimohitaḥ

एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगःसरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन्

evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥsarāgastatra vasati guṇāṃsteṣāṃ samācaran

अथ तत्र विरागी स गच्छति त्वथ संशयम्परमव्ययमिच्छन्स तमेवाविशते पुनः

atha tatra virāgī sa gacchati tvatha saṃśayamparamavyayamicchansa tamevāviśate punaḥ

अमृताच्चामृतं प्राप्तः शीतीभूतो निरात्मवान्ब्रह्मभूतः स निर्द्वंद्वः सुखी शान्तो निरामयः

amṛtāccāmṛtaṃ prāptaḥ śītībhūto nirātmavānbrahmabhūtaḥ sa nirdvaṃdvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ

ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम्अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत्प्रतिपद्यते

brahmasthānamanāvartamekamakṣarasaṃjñakamaduḥkhamajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tatpratipadyate

चतुर्भिर्लक्षणैर्हीनं तथा षड्भिः सषोडशैःपुरुषं समतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते

caturbhirlakṣaṇairhīnaṃ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥpuruṣaṃ samatikramya ākāśaṃ pratipadyate

अथ वेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठतियच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते

atha vecchati rāgātmā sarvaṃ tadadhitiṣṭhatiyacca prārthayate tacca manasā pratipadyate

अथ वा वीक्षते लोकान्सर्वान्निरयसंस्थितान्निःस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्रैव रमते सुखी

atha vā vīkṣate lokānsarvānnirayasaṃsthitānniḥspṛhaḥ sarvato muktastatraiva ramate sukhī

एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथाएतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

evameṣā mahārāja jāpakasya gatiryathāetatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi