Parva.Adhyaya 12.215

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाशुभम्पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत

yadidaṃ karma loke'smiñśubhaṃ vā yadi vāśubhampuruṣaṃ yojayatyeva phalayogena bhārata

कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयःएतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह

kartā svittasya puruṣa utāho neti saṃśayaḥetadicchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्प्रह्रादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamprahrādasya ca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira

असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम्अस्तम्भमनहंकारं सत्त्वस्थं समये रतम्

asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutamastambhamanahaṃkāraṃ sattvasthaṃ samaye ratam

तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारनिवेशनम्चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम्

tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgāraniveśanamcarācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayam

अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु चकाञ्चने वाथ लोष्टे वा उभयोः समदर्शनम्

akrudhyantamahṛṣyantamapriyeṣu priyeṣu cakāñcane vātha loṣṭe vā ubhayoḥ samadarśanam

आत्मनिःश्रेयसज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम्परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम्

ātmaniḥśreyasajñāne dhīraṃ niścitaniścayamparāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ samadarśanam

शक्रः प्रह्रादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम्बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत्

śakraḥ prahrādamāsīnamekānte saṃyatendriyambubhutsamānastatprajñāmabhigamyedamabravīt

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषुभवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे

yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaiḥ syātpuruṣo nṛṣubhavatyanapagānsarvāṃstānguṇām̐llakṣayāmahe

अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिहआत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किमिह मन्यसे

atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanairihaātmānaṃ manyamānaḥ sañśreyaḥ kimiha manyase

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतःश्रिया विहीनः प्रह्राद शोचितव्ये न शोचसि

baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśamāgataḥśriyā vihīnaḥ prahrāda śocitavye na śocasi

प्रज्ञालाभात्तु दैतेय उताहो धृतिमत्तयाप्रह्राद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः

prajñālābhāttu daiteya utāho dhṛtimattayāprahrāda svastharūpo'si paśyanvyasanamātmanaḥ

इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयःउवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन्

iti saṃcoditastena dhīro niścitaniścayaḥuvāca ślakṣṇayā vācā svāṃ prajñāmanuvarṇayan

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यतेतस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yo na budhyatetasya stambho bhavedbālyānnāsti stambho'nupaśyataḥ

स्वभावात्संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव चसर्वे भावास्तथाभावाः पुरुषार्थो न विद्यते

svabhāvātsaṃpravartante nivartante tathaiva casarve bhāvāstathābhāvāḥ puruṣārtho na vidyate

पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकःस्वयं तु कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह

puruṣārthasya cābhāve nāsti kaścitsvakārakaḥsvayaṃ tu kurvatastasya jātu māno bhavediha

यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधुनोःतस्य दोषवती प्रज्ञा स्वमूर्त्यज्ञेति मे मतिः

yastu kartāramātmānaṃ manyate sādhvasādhunoḥtasya doṣavatī prajñā svamūrtyajñeti me matiḥ

यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम्आरम्भास्तस्य सिध्येरन्न च जातु पराभवेत्

yadi syātpuruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvamārambhāstasya sidhyeranna ca jātu parābhavet

अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य चलक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः

aniṣṭasya hi nirvṛttiranivṛttiḥ priyasya calakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthastataḥ kutaḥ

अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृत्तिमेव चअप्रयत्नेन पश्यामः केषांचित्तत्स्वभावतः

aniṣṭasyābhinirvṛttimiṣṭasaṃvṛttimeva caaprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃcittatsvabhāvataḥ

प्रतिरूपधराः केचिद्दृश्यन्ते बुद्धिसत्तमाःविरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमम्

pratirūpadharāḥ keciddṛśyante buddhisattamāḥvirūpebhyo'lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamam

स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदाशुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम्

svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadāśubhāśubhāstadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇam

स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिःआत्मप्रतिष्ठिता प्रज्ञा मम नास्ति ततोऽन्यथा

svabhāvādeva tatsarvamiti me niścitā matiḥātmapratiṣṭhitā prajñā mama nāsti tato'nyathā

कर्मजं त्विह मन्येऽहं फलयोगं शुभाशुभम्कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु

karmajaṃ tviha manye'haṃ phalayogaṃ śubhāśubhamkarmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnamahaṃ vakṣyāmi tacchṛṇu

यथा वेदयते कश्चिदोदनं वायसो वदन्एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम्

yathā vedayate kaścidodanaṃ vāyaso vadanevaṃ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam

विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम्तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः

vikārāneva yo veda na veda prakṛtiṃ parāmtasya stambho bhavedbālyānnāsti stambho'nupaśyataḥ

स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चयेबुध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति

svabhāvabhāvino bhāvānsarvāneveha niścayebudhyamānasya darpo vā māno vā kiṃ kariṣyati

वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम्तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्

veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpyanityatāmtasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavat

निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनःस्वस्थोऽव्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ

nirmamo nirahaṃkāro nirīho muktabandhanaḥsvastho'vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ prabhavāpyayau

कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णस्य निराशिषःनायासो विद्यते शक्र पश्यतो लोकविद्यया

kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇasya nirāśiṣaḥnāyāso vidyate śakra paśyato lokavidyayā

प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषेद्वेष्टारं न च पश्यामि यो ममाद्य ममायते

prakṛtau ca vikāre ca na me prītirna ca dviṣedveṣṭāraṃ na ca paśyāmi yo mamādya mamāyate

नोर्ध्वं नावाङ्न तिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामयेन विज्ञाने न विज्ञेये नाज्ञाने शर्म विद्यते

nordhvaṃ nāvāṅna tiryakca na kvacicchakra kāmayena vijñāne na vijñeye nājñāne śarma vidyate

शक्र उवाच · śakra uvāca

येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यतेप्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक्प्रह्राद पृच्छते

yenaiṣā labhyate prajñā yena śāntiravāpyateprabrūhi tamupāyaṃ me samyakprahrāda pṛcchate

प्रह्राद उवाच · prahrāda uvāca

आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तयावृद्धशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत्

ārjavenāpramādena prasādenātmavattayāvṛddhaśuśrūṣayā śakra puruṣo labhate mahat

स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतःस्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यसि

svabhāvāllabhate prajñāṃ śāntimeti svabhāvataḥsvabhāvādeva tatsarvaṃ yatkiṃcidanupaśyasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत्प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्

ityukto daityapatinā śakro vismayamāgamatprītimāṃśca tadā rājaṃstadvākyaṃ pratyapūjayat

स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरःअसुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम्

sa tadābhyarcya daityendraṃ trailokyapatirīśvaraḥasurendramupāmantrya jagāma svaṃ niveśanam