Parva.Adhyaya 12.217

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

पुनरेव तु तं शक्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत

punareva tu taṃ śakraḥ prahasannidamabravītniḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ pravyāhārāya bhārata

यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितःलोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन्

yattadyānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥlokānpratāpayansarvānyāsyasmānavitarkayan

दृष्ट्वा सुकृपणां चेमामवस्थामात्मनो बलेज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि

dṛṣṭvā sukṛpaṇāṃ cemāmavasthāmātmano balejñātimitraparityaktaḥ śocasyāho na śocasi

प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान्विनिपातमिमं चाद्य शोचस्याहो न शोचसि

prītiṃ prāpyātulāṃ pūrvaṃ lokāṃścātmavaśe sthitānvinipātamimaṃ cādya śocasyāho na śocasi

बलिरुवाचअनित्यमुपलक्ष्येदं कालपर्यायमात्मनःतस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्

baliruvācaanityamupalakṣyedaṃ kālaparyāyamātmanaḥtasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavat

अन्तवन्त इमे देहा भूतानाममराधिपतेन शक्र न शोचामि नापराधादिदं मम

antavanta ime dehā bhūtānāmamarādhipatena śakra na śocāmi nāparādhādidaṃ mama

जीवितं च शरीरं च प्रेत्य वै सह जायतेउभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः

jīvitaṃ ca śarīraṃ ca pretya vai saha jāyateubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ

तदीदृशमिदं भावमवशः प्राप्य केवलम्यद्येवमभिजानामि का व्यथा मे विजानतः

tadīdṛśamidaṃ bhāvamavaśaḥ prāpya kevalamyadyevamabhijānāmi kā vyathā me vijānataḥ

भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसामिव सागरःनैतत्सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रभृत्

bhūtānāṃ nidhanaṃ niṣṭhā srotasāmiva sāgaraḥnaitatsamyagvijānanto narā muhyanti vajrabhṛt

ये त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाःते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति

ye tvevaṃ nābhijānanti rajomohaparāyaṇāḥte kṛcchraṃ prāpya sīdanti buddhiryeṣāṃ praṇaśyati

बुद्धिलाभे हि पुरुषः सर्वं नुदति किल्बिषम्विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः संप्रसीदति

buddhilābhe hi puruṣaḥ sarvaṃ nudati kilbiṣamvipāpmā labhate sattvaṃ sattvasthaḥ saṃprasīdati

ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनःकृपणाः परितप्यन्ते तेऽनर्थैः परिचोदिताः

tatastu ye nivartante jāyante vā punaḥ punaḥkṛpaṇāḥ paritapyante te'narthaiḥ paricoditāḥ

अर्थसिद्धिमनर्थं च जीवितं मरणं तथासुखदुःखफलं चैव न द्वेष्मि न च कामये

arthasiddhimanarthaṃ ca jīvitaṃ maraṇaṃ tathāsukhaduḥkhaphalaṃ caiva na dveṣmi na ca kāmaye

हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कंचनउभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः

hataṃ hanti hato hyeva yo naro hanti kaṃcanaubhau tau na vijānīto yaśca hanti hataśca yaḥ

हत्वा जित्वा च मघवन्यः कश्चित्पुरुषायतेअकर्ता ह्येव भवति कर्ता त्वेव करोति तत्

hatvā jitvā ca maghavanyaḥ kaścitpuruṣāyateakartā hyeva bhavati kartā tveva karoti tat

को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौकृतं हि तत्कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः

ko hi lokasya kurute vināśaprabhavāvubhaukṛtaṃ hi tatkṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamametadyonīni bhūtāni tatra kā paridevanā

महाविद्योऽल्पविद्यश्च बलवान्दुर्बलश्च यःदर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः

mahāvidyo'lpavidyaśca balavāndurbalaśca yaḥdarśanīyo virūpaśca subhago durbhagaśca yaḥ

सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसातस्मिन्कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः

sarvaṃ kālaḥ samādatte gambhīraḥ svena tejasātasminkālavaśaṃ prāpte kā vyathā me vijānataḥ

दग्धमेवानुदहति हतमेवानुहन्ति चनश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः

dagdhamevānudahati hatamevānuhanti canaśyate naṣṭamevāgre labdhavyaṃ labhate naraḥ

नास्य द्वीपः कुतः पारं नावारः संप्रदृश्यतेनान्तमस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन्

nāsya dvīpaḥ kutaḥ pāraṃ nāvāraḥ saṃpradṛśyatenāntamasya prapaśyāmi vidherdivyasya cintayan

यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत्स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते

yadi me paśyataḥ kālo bhūtāni na vināśayetsyānme harṣaśca darpaśca krodhaścaiva śacīpate

तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहेबिभ्रतं गार्दभं रूपमादिश्य परिगर्हसे

tuṣabhakṣaṃ tu māṃ jñātvā praviviktajane gṛhebibhrataṃ gārdabhaṃ rūpamādiśya parigarhase

इच्छन्नहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधात्मनःविभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वमेव मे

icchannahaṃ vikuryāṃ hi rūpāṇi bahudhātmanaḥvibhīṣaṇāni yānīkṣya palāyethāstvameva me

कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छतिकालेन विधृतं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम्

kālaḥ sarvaṃ samādatte kālaḥ sarvaṃ prayacchatikālena vidhṛtaṃ sarvaṃ mā kṛthāḥ śakra pauruṣam

पुरा सर्वं प्रव्यथते मयि क्रुद्धे पुरंदरअवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम्

purā sarvaṃ pravyathate mayi kruddhe puraṃdaraavaimi tvasya lokasya dharmaṃ śakra sanātanam

त्वमप्येवमपेक्षस्व मात्मना विस्मयं गमःप्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन

tvamapyevamapekṣasva mātmanā vismayaṃ gamaḥprabhavaśca prabhāvaśca nātmasaṃsthaḥ kadācana

कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरासमवेक्षस्व मघवन्बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम्

kaumārameva te cittaṃ tathaivādya yathā purāsamavekṣasva maghavanbuddhiṃ vindasva naiṣṭhikīm

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाःआसन्सर्वे मम वशे तत्सर्वं वेत्थ वासव

devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥāsansarve mama vaśe tatsarvaṃ vettha vāsava

नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिःइति मामभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः

namastasyai diśe'pyastu yasyāṃ vairocano baliḥiti māmabhyapadyanta buddhimātsaryamohitāḥ

नाहं तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपतेएवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे

nāhaṃ tadanuśocāmi nātmabhraṃśaṃ śacīpateevaṃ me niścitā buddhiḥ śāstustiṣṭhāmyahaṃ vaśe

दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान्दुःखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा

dṛśyate hi kule jāto darśanīyaḥ pratāpavānduḥkhaṃ jīvansahāmātyo bhavitavyaṃ hi tattathā

दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यतेसुखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा

dauṣkuleyastathā mūḍho durjātaḥ śakra dṛśyatesukhaṃ jīvansahāmātyo bhavitavyaṃ hi tattathā

कल्याणी रूपसंपन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यतेअलक्षणा विरूपा च सुभगा शक्र दृश्यते

kalyāṇī rūpasaṃpannā durbhagā śakra dṛśyatealakṣaṇā virūpā ca subhagā śakra dṛśyate

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम्यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम्

naitadasmatkṛtaṃ śakra naitacchakra tvayā kṛtamyattvamevaṃgato vajrinyadvāpyevaṃgatā vayam

न कर्म तव नान्येषां कुतो मम शतक्रतोऋद्धिर्वाप्यथ वा नर्द्धिः पर्यायकृतमेव तत्

na karma tava nānyeṣāṃ kuto mama śatakratoṛddhirvāpyatha vā narddhiḥ paryāyakṛtameva tat

पश्यामि त्वा विराजन्तं देवराजमवस्थितम्श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जन्तं च ममोपरि

paśyāmi tvā virājantaṃ devarājamavasthitamśrīmantaṃ dyutimantaṃ ca garjantaṃ ca mamopari

एतच्चैवं न चेत्कालो मामाक्रम्य स्थितो भवेत्पातयेयमहं त्वाद्य सवज्रमपि मुष्टिना

etaccaivaṃ na cetkālo māmākramya sthito bhavetpātayeyamahaṃ tvādya savajramapi muṣṭinā

न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतःकालः स्थापयते सर्वं कालः पचति वै तथा

na tu vikramakālo'yaṃ kṣamākālo'yamāgataḥkālaḥ sthāpayate sarvaṃ kālaḥ pacati vai tathā

मां चेदभ्यागतः कालो दानवेश्वरमूर्जितम्गर्जन्तं प्रतपन्तं च कमन्यं नागमिष्यति

māṃ cedabhyāgataḥ kālo dānaveśvaramūrjitamgarjantaṃ pratapantaṃ ca kamanyaṃ nāgamiṣyati

द्वादशानां हि भवतामादित्यानां महात्मनाम्तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज हृतानि मे

dvādaśānāṃ hi bhavatāmādityānāṃ mahātmanāmtejāṃsyekena sarveṣāṃ devarāja hṛtāni me

अहमेवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासवतपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च

ahamevodvahāmyāpo visṛjāmi ca vāsavatapāmi caiva trailokyaṃ vidyotāmyahameva ca

संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददेसंयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुरीश्वरः

saṃrakṣāmi vilumpāmi dadāmyahamathādadesaṃyacchāmi niyacchāmi lokeṣu prabhurīśvaraḥ

तदद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वममराधिपकालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे

tadadya vinivṛttaṃ me prabhutvamamarādhipakālasainyāvagāḍhasya sarvaṃ na pratibhāti me

नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपतेपर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया

nāhaṃ kartā na caiva tvaṃ nānyaḥ kartā śacīpateparyāyeṇa hi bhujyante lokāḥ śakra yadṛcchayā

मासार्धमासवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम्ऋतुद्वारं वर्षमुखमाहुर्वेदविदो जनाः

māsārdhamāsaveśmānamahorātrābhisaṃvṛtamṛtudvāraṃ varṣamukhamāhurvedavido janāḥ

आहुः सर्वमिदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषयाअस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा

āhuḥ sarvamidaṃ cintyaṃ janāḥ kecinmanīṣayāasyāḥ pañcaiva cintāyāḥ paryeṣyāmi ca pañcadhā

गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत्तोयार्णवं यथाअनादिनिधनं चाहुरक्षरं परमेव च

gambhīraṃ gahanaṃ brahma mahattoyārṇavaṃ yathāanādinidhanaṃ cāhurakṣaraṃ parameva ca

सत्त्वेषु लिङ्गमावेश्य नलिङ्गमपि तत्स्वयम्मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये नरास्तत्त्वदर्शिनः

sattveṣu liṅgamāveśya naliṅgamapi tatsvayammanyante dhruvamevainaṃ ye narāstattvadarśinaḥ

भूतानां तु विपर्यासं मन्यते गतवानितिन ह्येतावद्भवेद्गम्यं न यस्मात्प्रकृतेः परः

bhūtānāṃ tu viparyāsaṃ manyate gatavānitina hyetāvadbhavedgamyaṃ na yasmātprakṛteḥ paraḥ

गतिं हि सर्वभूतानामगत्वा क्व गमिष्यसियो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्नपि न हीयतेतमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा

gatiṃ hi sarvabhūtānāmagatvā kva gamiṣyasiyo dhāvatā na hātavyastiṣṭhannapi na hīyatetamindriyāṇi sarvāṇi nānupaśyanti pañcadhā

आहुश्चैनं केचिदग्निं केचिदाहुः प्रजापतिम्ऋतुमासार्धमासांश्च दिवसांस्तु क्षणांस्तथा

āhuścainaṃ kecidagniṃ kecidāhuḥ prajāpatimṛtumāsārdhamāsāṃśca divasāṃstu kṣaṇāṃstathā

पूर्वाह्णमपराह्णं च मध्याह्नमपि चापरेमुहूर्तमपि चैवाहुरेकं सन्तमनेकधातं कालमवजानीहि यस्य सर्वमिदं वशे

pūrvāhṇamaparāhṇaṃ ca madhyāhnamapi cāparemuhūrtamapi caivāhurekaṃ santamanekadhātaṃ kālamavajānīhi yasya sarvamidaṃ vaśe

बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासवबलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते

bahūnīndrasahasrāṇi samatītāni vāsavabalavīryopapannāni yathaiva tvaṃ śacīpate

त्वामप्यतिबलं शक्रं देवराजं बलोत्कटम्प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति

tvāmapyatibalaṃ śakraṃ devarājaṃ balotkaṭamprāpte kāle mahāvīryaḥ kālaḥ saṃśamayiṣyati

य इदं सर्वमादत्ते तस्माच्छक्र स्थिरो भवमया त्वया च पूर्वैश्च न स शक्योऽतिवर्तितुम्

ya idaṃ sarvamādatte tasmācchakra sthiro bhavamayā tvayā ca pūrvaiśca na sa śakyo'tivartitum

यामेतां प्राप्य जानीषे राजश्रियमनुत्तमाम्स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा ह्येकत्र तिष्ठति

yāmetāṃ prāpya jānīṣe rājaśriyamanuttamāmsthitā mayīti tanmithyā naiṣā hyekatra tiṣṭhati

स्थिता हीन्द्रसहस्रेषु त्वद्विशिष्टतमेष्वियम्मां च लोला परित्यज्य त्वामगाद्विबुधाधिप

sthitā hīndrasahasreṣu tvadviśiṣṭatameṣviyammāṃ ca lolā parityajya tvāmagādvibudhādhipa

मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुमर्हसित्वामप्येवंगतं त्यक्त्वा क्षिप्रमन्यं गमिष्यति

maivaṃ śakra punaḥ kārṣīḥ śānto bhavitumarhasitvāmapyevaṃgataṃ tyaktvā kṣipramanyaṃ gamiṣyati