पर्व.अध्याय 12.227

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

त्रयीविद्यामवेक्षेत वेदेषूक्तामथाङ्गतःऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा

trayīvidyāmavekṣeta vedeṣūktāmathāṅgataḥṛksāmavarṇākṣarato yajuṣo'tharvaṇastathā

वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च येसत्त्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ

vedavādeṣu kuśalā hyadhyātmakuśalāśca yesattvavanto mahābhāgāḥ paśyanti prabhavāpyayau

एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत्असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः

evaṃ dharmeṇa varteta kriyāḥ śiṣṭavadācaretasaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ

सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणःस्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सत्यसंगरः

sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥsvadharmeṇa kriyā loke kurvāṇaḥ satyasaṃgaraḥ

तिष्ठत्येतेषु गृहवान्षट्सु कर्मसु स द्विजःपञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च

tiṣṭhatyeteṣu gṛhavānṣaṭsu karmasu sa dvijaḥpañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śraddadhāno yajeta ca

धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति

dhṛtimānapramattaśca dānto dharmavidātmavānvītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati

दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमःएतैर्वर्धयते तेजः पाप्मानं चापकर्षति

dānamadhyayanaṃ yajñastapo hrīrārjavaṃ damaḥetairvardhayate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati

धूतपाप्मा तु मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियःकामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्

dhūtapāpmā tu medhāvī laghvāhāro jitendriyaḥkāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam

अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत चवर्जयेद्रुषतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम्

agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta cavarjayedruṣatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitām

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयतेज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिध्यति

eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyatejñānāgamena karmāṇi kurvankarmasu sidhyati

पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम्मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान्

pañcendriyajalāṃ ghorāṃ lobhakūlāṃ sudustarāmmanyupaṅkāmanādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimān

काममन्यूद्धतं यत्स्यान्नित्यमत्यन्तमोहितम्महता विधिदृष्टेन बलेनाप्रतिघातिनास्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत्

kāmamanyūddhataṃ yatsyānnityamatyantamohitammahatā vidhidṛṣṭena balenāpratighātināsvabhāvasrotasā vṛttamuhyate satataṃ jagat

कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम्मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च

kālodakena mahatā varṣāvartena saṃtatammāsormiṇartuvegena pakṣolapatṛṇena ca

निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन चकामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च

nimeṣonmeṣaphenena ahorātrajavena cakāmagrāheṇa ghoreṇa vedayajñaplavena ca

धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण चऋतसोपानतीरेण विहिंसातरुवाहिना

dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa caṛtasopānatīreṇa vihiṃsātaruvāhinā

युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन चधात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम्

yugahradaughamadhyena brahmaprāyabhavena cadhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanam

एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणःप्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः

etatprajñāmayairdhīrā nistaranti manīṣiṇaḥplavairaplavavanto hi kiṃ kariṣyantyacetasaḥ

उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनःदूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति

upapannaṃ hi yatprājño nistarennetaro janaḥdūrato guṇadoṣau hi prājñaḥ sarvatra paśyati

संशयात्मा स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनःअप्राज्ञो न तरत्येव यो ह्यास्ते न स गच्छति

saṃśayātmā sa kāmātmā calacitto'lpacetanaḥaprājño na taratyeva yo hyāste na sa gacchati

अप्लवो हि महादोषमुह्यमानोऽधिगच्छतिकामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः

aplavo hi mahādoṣamuhyamāno'dhigacchatikāmagrāhagṛhītasya jñānamapyasya na plavaḥ

तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणःएतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत्

tasmādunmajjanasyārthe prayateta vicakṣaṇaḥetadunmajjanaṃ tasya yadayaṃ brāhmaṇo bhavet

त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत्तस्मादुन्मज्जनस्तिष्ठेन्निस्तरेत्प्रज्ञया यथा

tryavadāte kule jātastrisaṃdehastrikarmakṛttasmādunmajjanastiṣṭhennistaretprajñayā yathā

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य कृतात्मनःप्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च

saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya kṛtātmanaḥprājñasyānantarā siddhiriha loke paratra ca

वर्तते तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकःपञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च

vartate teṣu gṛhavānakrudhyannanasūyakaḥpañcabhiḥ satataṃ yajñairvighasāśī yajeta ca

सतां वृत्तेन वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत्असंरोधेन धर्मस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम्

satāṃ vṛttena varteta kriyāḥ śiṣṭavadācaretasaṃrodhena dharmasya vṛttiṃ lipsedagarhitām

श्रुतिविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारो विचक्षणःस्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः

śrutivijñānatattvajñaḥ śiṣṭācāro vicakṣaṇaḥsvadharmeṇa kriyāvāṃśca karmaṇā so'pyasaṃkaraḥ

क्रियावाञ्श्रद्दधानश्च दाता प्राज्ञोऽनसूयकःधर्माधर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम्

kriyāvāñśraddadhānaśca dātā prājño'nasūyakaḥdharmādharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustaram

धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति

dhṛtimānapramattaśca dānto dharmavidātmavānvītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयतेज्ञानवित्त्वेन कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति

eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyatejñānavittvena karmāṇi kurvansarvatra sidhyati

अधर्मं धर्मकामो हि करोतीहाविचक्षणःधर्मं चाधर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः

adharmaṃ dharmakāmo hi karotīhāvicakṣaṇaḥdharmaṃ cādharmasaṃkāśaṃ śocanniva karoti saḥ

धर्मं करोमीति करोत्यधर्म;मधर्मकामश्च करोति धर्मम्उभे बालः कर्मणी न प्रजान;न्स जायते म्रियते चापि देही

dharmaṃ karomīti karotyadharma;madharmakāmaśca karoti dharmamubhe bālaḥ karmaṇī na prajāna;nsa jāyate mriyate cāpi dehī