Parva.Adhyaya 12.239

शुक उवाच · śuka uvāca

अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मेयदध्यात्मं यथा चेदं भगवन्नृषिसत्तम

adhyātmaṃ vistareṇeha punareva vadasva meyadadhyātmaṃ yathā cedaṃ bhagavannṛṣisattama

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यतेतत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु

adhyātmaṃ yadidaṃ tāta puruṣasyeha vidyatetatte'haṃ saṃpravakṣyāmi tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव चमहाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा

bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśameva camahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनःतद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते

prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥtadvanmahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate

इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम्सर्गे च प्रलये चैव तस्मान्निर्दिश्यते तथा

iti tanmayamevedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamamsarge ca pralaye caiva tasmānnirdiśyate tathā

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛtakarottāta vaiṣamyaṃ yasminyadanupaśyati

शुक उवाच · śuka uvāca

अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत्इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत्

akarodyaccharīreṣu kathaṃ tadupalakṣayetindriyāṇi guṇāḥ kecitkathaṃ tānupalakṣayet

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदिह दर्शनम्शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत्

etatte vartayiṣyāmi yathāvadiha darśanamśṛṇu tattvamihaikāgro yathātattvaṃ yathā ca tat

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम्प्राणश्चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasaṃbhavamprāṇaśceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇāstrayaḥ

रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयतेरसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसाम्

rūpaṃ cakṣurvipākaśca tridhā jyotirvidhīyateraso'tha rasanaṃ sneho guṇāstvete trayo'mbhasām

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयःएतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmerete guṇāstrayaḥetāvānindriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ

वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रूपमुच्यतेआकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः

vāyoḥ sparśo raso'dbhyaśca jyotiṣo rūpamucyateākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ

मनो बुद्धिश्च भावश्च त्रय एतेऽऽत्मयोनिजाःन गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः

mano buddhiśca bhāvaśca traya ete''tmayonijāḥna guṇānativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ

इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यतेसप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम्

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyatesaptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaṃ punaraṣṭamam

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनःबुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥbuddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate

रजस्तमश्च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाःसमाः सर्वेषु भूतेषु तद्गुणेषूपलक्षयेत्

rajastamaśca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥsamāḥ sarveṣu bhūteṣu tadguṇeṣūpalakṣayet

यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छतिएवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति

yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchatievamevendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati

यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्मूर्ध्नश्च पश्यतिएतस्मिन्नेव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिरुत्तमा

yadūrdhvaṃ pādatalayoravāṅmūrdhnaśca paśyatietasminneva kṛtye vai vartate buddhiruttamā

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपिमनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः

guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapimanaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत्प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्त्वं तदुपधारयेत्

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiṃcidātmani lakṣayetpraśāntamiva saṃśuddhaṃ sattvaṃ tadupadhārayet

यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्रजः प्रवर्तकं तत्स्यात्सततं हारि देहिनाम्

yattu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavetrajaḥ pravartakaṃ tatsyātsatataṃ hāri dehinām

यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत्अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम्

yattu saṃmohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavetapratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhāryatām

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तताअकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तते सात्त्विको गुणः

praharṣaḥ prītirānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatāakasmādyadi vā kasmādvartate sāttviko guṇaḥ

अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाक्षमालिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः

abhimāno mṛṣāvādo lobho mohastathākṣamāliṅgāni rajasastāni vartante hetvahetutaḥ

तथा मोहः प्रमादश्च तन्द्री निद्राप्रबोधिताकथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः

tathā mohaḥ pramādaśca tandrī nidrāprabodhitākathaṃcidabhivartante vijñeyāstāmasā guṇāḥ