Parva.Adhyaya 12.240

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनीहृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना

manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhiradhyavasāyinīhṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmacodanā

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनःमनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः

indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥmanasastu parā buddhirbuddherātmā paro mataḥ

बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनोऽऽत्मिकायदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः

buddhirātmā manuṣyasya buddhirevātmano''tmikāyadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ

इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियते ह्यणुशृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvādbuddhirvikriyate hyaṇuśṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate

पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत्जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्

paśyantī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhavetjighratī bhavati ghrāṇaṃ buddhirvikriyate pṛthak

इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्याधितिष्ठतितिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते

indriyāṇīti tānyāhusteṣvadṛśyādhitiṣṭhatitiṣṭhatī puruṣe buddhistriṣu bhāveṣu vartate

कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचतेन सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते

kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocatena sukhena na duḥkhena kadācidiha yujyate

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्ततेसरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्

seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartatesaritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān

यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनःअधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथगेतानि संस्मरेत्इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः

yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥadhiṣṭhānāni vai buddhyā pṛthagetāni saṃsmaretindriyāṇyeva medhyāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ

सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यन्नानुविधीयतेअविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्ततेप्रवर्तमानं तु रजः सत्त्वमप्यनुवर्तते

sarvāṇyevānupūrvyeṇa yadyannānuvidhīyateavibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartatepravartamānaṃ tu rajaḥ sattvamapyanuvartate

ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषुअन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव

ye caiva bhāvā vartante sarva eṣveva te triṣuanvarthāḥ saṃpravartante rathanemimarā iva

प्रदीपार्थं नरः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैःनिश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया

pradīpārthaṃ naraḥ kuryādindriyairbuddhisattamaiḥniścaradbhiryathāyogamudāsīnairyadṛcchayā

एवंस्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यतिअशोचन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः

evaṃsvabhāvamevedamiti vidvānna muhyatiaśocannaprahṛṣyaṃśca nityaṃ vigatamatsaraḥ

न ह्यात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैःप्रवर्तमानैरनये दुर्धरैरकृतात्मभिः

na hyātmā śakyate draṣṭumindriyaiḥ kāmagocaraiḥpravartamānairanaye durdharairakṛtātmabhiḥ

तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्नियच्छतितदा प्रकाशते ह्यात्मा घटे दीप इव ज्वलन्सर्वेषामेव भूतानां तमस्यपगते यथा

teṣāṃ tu manasā raśmīnyadā samyaṅniyacchatitadā prakāśate hyātmā ghaṭe dīpa iva jvalansarveṣāmeva bhūtānāṃ tamasyapagate yathā

यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन्एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन्असज्जमानः सर्वेषु न कथंचन लिप्यते

yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caranevameva kṛtaprajño na doṣairviṣayāṃścaranasajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃcana lipyate

त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदात्मनिसर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्वसज्जतः

tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratiryasya sadātmanisarvabhūtātmabhūtasya guṇamārgeṣvasajjataḥ

सत्त्वमात्मा प्रसवति गुणान्वापि कदा च नन गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा

sattvamātmā prasavati guṇānvāpi kadā ca nana guṇā vidurātmānaṃ guṇānveda sa sarvadā

परिद्रष्टा गुणानां स स्रष्टा चैव यथातथम्सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः

paridraṣṭā guṇānāṃ sa sraṣṭā caiva yathātathamsattvakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ

सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा

sṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇānpṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā

यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः सन्संप्रयुक्तौ तथैव तौमशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सह

yathā matsyo'dbhiranyaḥ sansaṃprayuktau tathaiva taumaśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā saha

इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव चतथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ

iṣīkā vā yathā muñje pṛthakca saha caiva catathaiva sahitāvetāvanyonyasminpratiṣṭhitau