Parva.Adhyaya 12.244

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

द्वंद्वानि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मावनुष्ठितःवक्त्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत्

dvaṃdvāni mokṣajijñāsurarthadharmāvanuṣṭhitaḥvaktrā guṇavatā śiṣyaḥ śrāvyaḥ pūrvamidaṃ mahat

आकाशं मारुतो ज्योतिरापः पृथ्वी च पञ्चमीभावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु

ākāśaṃ māruto jyotirāpaḥ pṛthvī ca pañcamībhāvābhāvau ca kālaśca sarvabhūteṣu pañcasu

अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम्तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मूर्तिशास्त्रविधानवित्

antarātmakamākāśaṃ tanmayaṃ śrotramindriyamtasya śabdaṃ guṇaṃ vidyānmūrtiśāstravidhānavit

चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौस्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम्

caraṇaṃ mārutātmeti prāṇāpānau ca tanmayausparśanaṃ cendriyaṃ vidyāttathā sparśaṃ ca tanmayam

ततः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम्तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोऽन्ववसितात्मकम्

tataḥ pākaḥ prakāśaśca jyotiścakṣuśca tanmayamtasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāttamo'nvavasitātmakam

प्रक्लेदः क्षुद्रता स्नेह इत्यापो ह्युपदिश्यतेरसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः

prakledaḥ kṣudratā sneha ityāpo hyupadiśyaterasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaścāpāṃ guṇo mataḥ

संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि चश्मश्रु लोम च केशाश्च सिराः स्नायु च चर्म च

saṃghātaḥ pārthivo dhāturasthidantanakhāni caśmaśru loma ca keśāśca sirāḥ snāyu ca carma ca

इन्द्रियं घ्राणसंज्ञानं नासिकेत्यभिधीयतेगन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः

indriyaṃ ghrāṇasaṃjñānaṃ nāsiketyabhidhīyategandhaścaivendriyārtho'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ

उत्तरेषु गुणाः सन्ति सर्वे सर्वेषु चोत्तराःपञ्चानां भूतसंघानां संततिं मुनयो विदुः

uttareṣu guṇāḥ santi sarve sarveṣu cottarāḥpañcānāṃ bhūtasaṃghānāṃ saṃtatiṃ munayo viduḥ

मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृताएकादशोऽन्तरात्मा च सर्वतः पर उच्यते

mano navamameṣāṃ tu buddhistu daśamī smṛtāekādaśo'ntarātmā ca sarvataḥ para ucyate

व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम्कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः

vyavasāyātmikā buddhirmano vyākaraṇātmakamkarmānumānādvijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrasaṃjñakaḥ

एभिः कालाष्टमैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम्पश्यत्यकलुषं प्राज्ञः स मोहं नानुवर्तते

ebhiḥ kālāṣṭamairbhāvairyaḥ sarvaiḥ sarvamanvitampaśyatyakaluṣaṃ prājñaḥ sa mohaṃ nānuvartate