Parva.Adhyaya 12.26

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनंजयेव्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः

dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanaṃjayevyāsamāmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ

न पार्थिवमिदं राज्यं न च भोगाः पृथग्विधाःप्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां नर्दयत्ययम्

na pārthivamidaṃ rājyaṃ na ca bhogāḥ pṛthagvidhāḥprīṇayanti mano me'dya śoko māṃ nardayatyayam

श्रुत्वा च वीरहीनानामपुत्राणां च योषिताम्परिदेवयमानानां शान्तिं नोपलभे मुने

śrutvā ca vīrahīnānāmaputrāṇāṃ ca yoṣitāmparidevayamānānāṃ śāntiṃ nopalabhe mune

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदां वरःयुधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञो वेदपारगः

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃ varaḥyudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajño vedapāragaḥ

न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा; नाप्यस्य दाता पुरुषस्य कश्चित्पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा; कालेन सर्वं लभते मनुष्यः

na karmaṇā labhyate cintayā vā; nāpyasya dātā puruṣasya kaścitparyāyayogādvihitaṃ vidhātrā; kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ

न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं; प्राप्तुं विशेषैर्मनुजैरकालेमूर्खोऽपि प्राप्नोति कदाचिदर्था;न्कालो हि कार्यं प्रति निर्विशेषः

na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ; prāptuṃ viśeṣairmanujairakālemūrkho'pi prāpnoti kadācidarthā;nkālo hi kāryaṃ prati nirviśeṣaḥ

नाभूतिकाले च फलं ददाति; शिल्पं न मन्त्राश्च तथौषधानितान्येव कालेन समाहितानि; सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतिकाले

nābhūtikāle ca phalaṃ dadāti; śilpaṃ na mantrāśca tathauṣadhānitānyeva kālena samāhitāni; sidhyanti cedhyanti ca bhūtikāle

कालेन शीघ्राः प्रविवान्ति वाताः; कालेन वृष्टिर्जलदानुपैतिकालेन पद्मोत्पलवज्जलं च; कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु

kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ; kālena vṛṣṭirjaladānupaitikālena padmotpalavajjalaṃ ca; kālena puṣyanti nagā vaneṣu

कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः; कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बःनाकालतः पुष्पफलं नगानां; नाकालवेगाः सरितो वहन्ति

kālena kṛṣṇāśca sitāśca rātryaḥ; kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥnākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ; nākālavegāḥ sarito vahanti

नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च; मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश्चनाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा; नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः

nākālamattāḥ khagapannagāśca; mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāścanākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā; nāyāntyakāle śiśiroṣṇavarṣāḥ

नाकालतो म्रियते जायते वा; नाकालतो व्याहरते च बालःनाकालतो यौवनमभ्युपैति; नाकालतो रोहति बीजमुप्तम्

nākālato mriyate jāyate vā; nākālato vyāharate ca bālaḥnākālato yauvanamabhyupaiti; nākālato rohati bījamuptam

नाकालतो भानुरुपैति योगं; नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैतिनाकालतो वर्धते हीयते च; चन्द्रः समुद्रश्च महोर्मिमाली

nākālato bhānurupaiti yogaṃ; nākālato'staṃ girimabhyupaitinākālato vardhate hīyate ca; candraḥ samudraśca mahormimālī

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamgītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira

सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुस्तरःकालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वमानवाः

sarvānevaiṣa paryāyo martyānspṛśati dustaraḥkālena paripakvā hi mriyante sarvamānavāḥ

घ्नन्ति चान्यान्नरा राजंस्तानप्यन्ये नरास्तथासंज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते

ghnanti cānyānnarā rājaṃstānapyanye narāstathāsaṃjñaiṣā laukikī rājanna hinasti na hanyate

हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरेस्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ

hantīti manyate kaścinna hantītyapi cāparesvabhāvatastu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृतेअहो कष्टमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत्

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛteaho kaṣṭamiti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret

स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यः किमनुशोचसिपश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि

sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañśocyaḥ kimanuśocasipaśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānyapi

आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी ममयथा मम तथान्येषामिति पश्यन्न मुह्यति

ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mamayathā mama tathānyeṣāmiti paśyanna muhyati

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि चदिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni cadivase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशःजीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

evametāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥjīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca

दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यतेतृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्

duḥkhamevāsti na sukhaṃ tasmāttadupalabhyatetṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukhamna nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham

सुखमन्ते हि दुःखानां दुःखमन्ते सुखस्य चतस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम्

sukhamante hi duḥkhānāṃ duḥkhamante sukhasya catasmādetaddvayaṃ jahyādya icchecchāśvataṃ sukham

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्छितःआयासो वापि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत्

yannimittaṃ bhavecchokastāpo vā duḥkhamūrchitaḥāyāso vāpi yanmūlastadekāṅgamapi tyajet

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम्प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyamprāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ

ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम्ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव वा

īṣadapyaṅga dārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyamtato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā kathameva vā

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताःत एव सुखमेधन्ते मध्यः क्लेशेन युज्यते

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥta eva sukhamedhante madhyaḥ kleśena yujyate

इत्यब्रवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित्परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित्

ityabravīnmahāprājño yudhiṣṭhira sa senajitparāvarajño lokasya dharmavitsukhaduḥkhavit

सुखी परस्य यो दुःखे न जातु स सुखी भवेत्दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम्

sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavetduḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hyaparātparam

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च; लाभालाभौ मरणं जीवितं चपर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति; तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न कुप्येत्

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ caparyāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti; tasmāddhīro naiva hṛṣyenna kupyet

दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धमाहु;र्योगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक्वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे; सम्यग्ज्ञानं पावनानीति विद्यात्

dīkṣāṃ yajñe pālanaṃ yuddhamāhu;ryogaṃ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyakvittatyāgaṃ dakṣiṇānāṃ ca yajñe; samyagjñānaṃ pāvanānīti vidyāt

रक्षन्राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मासर्वाँल्लोकान्धर्ममूर्त्या चरंश्चा;प्यूर्ध्वं देहान्मोदते देवलोके

rakṣanrāṣṭraṃ buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmāsarvām̐llokāndharmamūrtyā caraṃścā;pyūrdhvaṃ dehānmodate devaloke

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं; सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्चयुक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां; युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके

jitvā saṃgrāmānpālayitvā ca rāṣṭraṃ; somaṃ pītvā vardhayitvā prajāścayuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य; सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा च राजाचातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे; पूतात्मा वै मोदते देवलोके

samyagvedānprāpya śāstrāṇyadhītya; samyagrāṣṭraṃ pālayitvā ca rājācāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme; pūtātmā vai modate devaloke

यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाःपौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः

yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥpaurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ