Parva.Adhyaya 12.270

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

धन्या धन्या इति जनाः सर्वेऽस्मान्प्रवदन्त्युतन दुःखिततरः कश्चित्पुमानस्माभिरस्ति ह

dhanyā dhanyā iti janāḥ sarve'smānpravadantyutana duḥkhitataraḥ kaścitpumānasmābhirasti ha

लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तमप्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैरपि पितामह

lokasaṃbhāvitairduḥkhaṃ yatprāptaṃ kurusattamaprāpya jātiṃ manuṣyeṣu devairapi pitāmaha

कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम्दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम

kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhasaṃjñakamduḥkhametaccharīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama

विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिःइन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिः प्रपितामह

vimuktāḥ saptadaśabhirhetubhūtaiśca pañcabhiḥindriyārthairguṇaiścaiva aṣṭābhiḥ prapitāmaha

न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताःकदा वयं भविष्यामो राज्यं हित्वा परंतप

na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥkadā vayaṃ bhaviṣyāmo rājyaṃ hitvā paraṃtapa

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं संख्यानगोचरम्पुनर्भावोऽपि संख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम्

nāstyanantaṃ mahārāja sarvaṃ saṃkhyānagocarampunarbhāvo'pi saṃkhyāto nāsti kiṃcidihācalam

न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतःउद्योगादेव धर्मज्ञ कालेनैव गमिष्यथ

na cāpi gamyate rājannaiṣa doṣaḥ prasaṅgataḥudyogādeva dharmajña kālenaiva gamiṣyatha

ईशोऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोःतत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेऽपि च

īśo'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayoḥtata eva samutthena tamasā rudhyate'pi ca

यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजःअनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः

yathāñjanamayo vāyuḥ punarmānaḥśilaṃ rajaḥanupraviśya tadvarṇo dṛśyate rañjayandiśaḥ

तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसावृतःविवर्णो वर्णमाश्रित्य देहेषु परिवर्तते

tathā karmaphalairdehī rañjitastamasāvṛtaḥvivarṇo varṇamāśritya deheṣu parivartate

ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तमःव्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम्

jñānena hi yadā janturajñānaprabhavaṃ tamaḥvyapohati tadā brahma prakāśeta sanātanam

अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति; ये चापि मुक्तास्त उपासितव्याःत्वया च लोकेन च सामरेण; तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसंघाः

ayatnasādhyaṃ munayo vadanti; ye cāpi muktāsta upāsitavyāḥtvayā ca lokena ca sāmareṇa; tasmānna śāmyanti maharṣisaṃghāḥ

अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृपयथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम्

asminnarthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpayathā daityena vṛtreṇa bhraṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitam

निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारतअशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम्

nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārataaśocatā śatrumadhye buddhimāsthāya kevalām

भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत्कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा तेऽस्ति दानव

bhraṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtramuśanā vākyamabravītkaccitparājitasyādya na vyathā te'sti dānava

वृत्र उवाच · vṛtra uvāca

सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम्न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम्

satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ hyahamna śocāmi na hṛṣyāmi bhūtānāmāgatiṃ gatim

कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेऽवशाःपरिदृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः

kālasaṃcoditā jīvā majjanti narake'vaśāḥparidṛṣṭāni sarvāṇi divyānyāhurmanīṣiṇaḥ

क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताःसावशेषेण कालेन संभवन्ति पुनः पुनः

kṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacoditāḥsāvaśeṣeṇa kālena saṃbhavanti punaḥ punaḥ

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव चनिर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः

tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakameva canirgacchantyavaśā jīvāḥ kālabandhanabandhanāḥ

एवं संसरमाणानि जीवान्यहमदृष्टवान्यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम्

evaṃ saṃsaramāṇāni jīvānyahamadṛṣṭavānyathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanam

तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवमेव चसुखदुःखे प्रियद्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव च

tiryaggacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivameva casukhaduḥkhe priyadveṣye caritvā pūrvameva ca

कृतान्तविधिसंयुक्तं सर्वलोकः प्रपद्यतेगतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा

kṛtāntavidhisaṃyuktaṃ sarvalokaḥ prapadyategataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

कालसंख्यानसंख्यातं सृष्टिस्थितिपरायणम्तं भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषतभीमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषसे

kālasaṃkhyānasaṃkhyātaṃ sṛṣṭisthitiparāyaṇamtaṃ bhāṣamāṇaṃ bhagavānuśanā pratyabhāṣatabhīmānduṣṭapralāpāṃstvaṃ tāta kasmātprabhāṣase

वृत्र उवाच · vṛtra uvāca

प्रत्यक्षमेतद्भवतस्तथान्येषां मनीषिणाम्मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः

pratyakṣametadbhavatastathānyeṣāṃ manīṣiṇāmmayā yajjayalubdhena purā taptaṃ mahattapaḥ

गन्धानादाय भूतानां रसांश्च विविधानपिअवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा

gandhānādāya bhūtānāṃ rasāṃśca vividhānapiavardhaṃ trīnsamākramya lokānvai svena tejasā

ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसचरस्तथाअजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः

jvālāmālāparikṣipto vaihāyasacarastathāajeyaḥ sarvabhūtānāmāsaṃ nityamapetabhīḥ

ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिःधृतिमास्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम्

aiśvaryaṃ tapasā prāptaṃ bhraṣṭaṃ tacca svakarmabhiḥdhṛtimāsthāya bhagavanna śocāmi tatastvaham

युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मनाततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः

yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanātato me bhagavāndṛṣṭo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ

वैकुण्ठः पुरुषो विष्णुः शुक्लोऽनन्तः सनातनःमुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः

vaikuṇṭhaḥ puruṣo viṣṇuḥ śuklo'nantaḥ sanātanaḥmuñjakeśo hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ

नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वैयदहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम्

nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vaiyadahaṃ praṣṭumicchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalam

ऐश्वर्यं वै महद्ब्रह्मन्कस्मिन्वर्णे प्रतिष्ठितम्निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम्

aiśvaryaṃ vai mahadbrahmankasminvarṇe pratiṣṭhitamnivartate cāpi punaḥ kathamaiśvaryamuttamam

कस्माद्भूतानि जीवन्ति प्रवर्तन्तेऽथ वा पुनःकिं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः

kasmādbhūtāni jīvanti pravartante'tha vā punaḥkiṃ vā phalaṃ paraṃ prāpya jīvastiṣṭhati śāśvataḥ

केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वाब्रह्मर्षे तत्फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kena vā karmaṇā śakyamatha jñānena kena vābrahmarṣe tatphalaṃ prāptuṃ tanme vyākhyātumarhasi

इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं; प्रत्याह यत्तच्छृणु राजसिंहमयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्व;मनन्यचित्तः सह सोदरीयैः

itīdamuktaḥ sa munistadānīṃ; pratyāha yattacchṛṇu rājasiṃhamayocyamānaṃ puruṣarṣabha tva;mananyacittaḥ saha sodarīyaiḥ