Parva.Adhyaya 12.28

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानभ्युत्सिसृक्षतःज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत्

jñātiśokābhitaptasya prāṇānabhyutsisṛkṣataḥjyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokamapānudat

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamaśmagītaṃ naravyāghra tannibodha yudhiṣṭhira

अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपःसंशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकपरिप्लुतः

aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥsaṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokapariplutaḥ

जनक उवाच · janaka uvāca

आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य चनरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता

āgame yadi vāpāye jñātīnāṃ draviṇasya canareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ kathamicchatā

अश्मोवाचउत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततःतानि तान्यभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

aśmovācautpannamimamātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥtāni tānyabhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca

तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवतेतत्तद्धि चेतनामस्य हरत्यभ्रमिवानिलः

teṣāmanyatarāpattau yadyadevopasevatetattaddhi cetanāmasya haratyabhramivānilaḥ

अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषःइत्येवं हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यति

abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥityevaṃ hetubhistasya tribhiścittaṃ prasicyati

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान्परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते

sa prasiktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitānparikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम्प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः

tamatikrāntamaryādamādadānamasāṃpratampratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ

ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाःपरेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव

ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāśca mānavāḥpareṇa te varṣaśatānna bhaviṣyanti pārthiva

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजमादिशेत्सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः

teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajamādiśetsarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇastatastataḥ

मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमःअनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते

mānasānāṃ punaryonirduḥkhānāṃ cittavibhramaḥaniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्विविधान्युपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च

evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavamvividhānyupavartante tathā sāṃsparśakāni ca

जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाविवबलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि

jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāvivabalināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatāmapi

न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू ह मानवःअपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम्

na kaścijjātvatikrāmejjarāmṛtyū ha mānavaḥapi sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम्प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitamprāptavyamavaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate

पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तमे वा नराधिपअवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिताश्च ततोऽन्यथा

pūrve vayasi madhye vāpyuttame vā narādhipaavarjanīyāste'rthā vai kāṅkṣitāśca tato'nyathā

सुप्रियैर्विप्रयोगश्च संप्रयोगस्तथाप्रियैःअर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते

supriyairviprayogaśca saṃprayogastathāpriyaiḥarthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānamanuvartate

प्रादुर्भावश्च भूतानां देहन्यासस्तथैव चप्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम्

prādurbhāvaśca bhūtānāṃ dehanyāsastathaiva caprāptivyāyāmayogaśca sarvametatpratiṣṭhitam

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतःतथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते

gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥtathaiva sukhaduḥkhāni vidhānamanuvartate

आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम्नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्युत

āsanaṃ śayanaṃ yānamutthānaṃ pānabhojanamniyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavantyuta

वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाःस्त्रीमन्तश्च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः

vaidyāścāpyāturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥstrīmantaśca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ

कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं धैर्यमेव चसौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते

kule janma tathā vīryamārogyaṃ dhairyameva casaubhāgyamupabhogaśca bhavitavyena labhyate

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम्बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम्

santi putrāḥ subahavo daridrāṇāmanicchatāmbahūnāmicchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatām

व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम्रज्ज्वा च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा

vyādhiragnirjalaṃ śastraṃ bubhukṣā śvāpadaṃ viṣamrajjvā ca maraṇaṃ jantoruccācca patanaṃ tathā

निर्याणं यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति हेतुनादृश्यते नाभ्यतिक्रामन्नतिक्रान्तो न वा पुनः

niryāṇaṃ yasya yaddiṣṭaṃ tena gacchati hetunādṛśyate nābhyatikrāmannatikrānto na vā punaḥ

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरःदरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप

dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyanvasumānnaraḥdaridraśca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa

अकिंचनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनःसमृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत्

akiṃcanāśca dṛśyante puruṣāścirajīvinaḥsamṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṃgavat

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यतेकाष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyatekāṣṭhānyapi hi jīryante daridrāṇāṃ narādhipa

अहमेतत्करोमीति मन्यते कालचोदितःयद्यदिष्टमसंतोषाद्दुरात्मा पापमाचरन्

ahametatkaromīti manyate kālacoditaḥyadyadiṣṭamasaṃtoṣāddurātmā pāpamācaran

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं प्रसङ्गान्निन्दिता बुधैःदृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ prasaṅgānninditā budhaiḥdṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ

इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि चस्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते

iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni caspṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate

वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहःक्षपेज्योतींषि सरितः शैलान्कः करोति बिभर्ति वा

vāyumākāśamagniṃ ca candrādityāvahaḥkṣapejyotīṃṣi saritaḥ śailānkaḥ karoti bibharti vā

शीतमुष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्ततेएवमेव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ

śītamuṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartateevameva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha

नौषधानि न शास्त्राणि न होमा न पुनर्जपाःत्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम्

nauṣadhāni na śāstrāṇi na homā na punarjapāḥtrāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौसमेत्य च व्यतीयातां तद्वद्भूतसमागमः

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhausametya ca vyatīyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ

ये चापि पुरुषैः स्त्रीभिर्गीतवाद्यैरुपस्थिताःये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

ye cāpi puruṣaiḥ strībhirgītavādyairupasthitāḥye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ

मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि चसंसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्

mātṛpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni casaṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam

नैवास्य कश्चिद्भविता नायं भवति कस्यचित्पथि संगतमेवेदं दारबन्धुसुहृद्गणैः

naivāsya kaścidbhavitā nāyaṃ bhavati kasyacitpathi saṃgatamevedaṃ dārabandhusuhṛdgaṇaiḥ

क्वासं क्वास्मि गमिष्यामि को न्वहं किमिहास्थितःकस्मात्कमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनःअनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ

kvāsaṃ kvāsmi gamiṣyāmi ko nvahaṃ kimihāsthitaḥkasmātkamanuśoceyamityevaṃ sthāpayenmanaḥanitye priyasaṃvāse saṃsāre cakravadgatau

न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाःआगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता

na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidurbudhāḥāgamāṃstvanatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā

कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत्यजेच्च विद्वान्विधिवत्त्रिवर्गं चाप्यनुव्रजेत्

kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmāṇi ca samācaretyajecca vidvānvidhivattrivargaṃ cāpyanuvrajet

संनिमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरेजरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते

saṃnimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgarejarāmṛtyumahāgrāhe na kaścidavabudhyate

आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहम्दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समभिप्लुताः

āyurvedamadhīyānāḥ kevalaṃ saparigrahamdṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabhiplutāḥ

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि चन मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः

te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṃṣi vividhāni cana mṛtyumativartante velāmiva mahodadhiḥ

रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाःदृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः

rasāyanavidaścaiva suprayuktarasāyanāḥdṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgairivottamaiḥ

तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाभ्यसने रताःदातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ

tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyābhyasane ratāḥdātāro yajñaśīlāśca na taranti jarāntakau

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाःजातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः क्षपाः

na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥjātānāṃ sarvabhūtānāṃ na pakṣā na punaḥ kṣapāḥ

सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवःनरोऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम्

so'yaṃ vipulamadhvānaṃ kālena dhruvamadhruvaḥnaro'vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam

देहो वा जीवतोऽभ्येति जीवो वाभ्येति देहतःपथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः

deho vā jīvato'bhyeti jīvo vābhyeti dehataḥpathi saṃgatamevedaṃ dārairanyaiśca bandhubhiḥ

नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित्अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित्

nāyamatyantasaṃvāso labhyate jātu kenacitapi svena śarīreṇa kimutānyena kenacit

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहःन त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि च

kva nu te'dya pitā rājankva nu te'dya pitāmahaḥna tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'pi ca

न ह्येव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य वाआगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर

na hyeva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya vāāgamastu satāṃ cakṣurnṛpate tamihācara

चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत चपितृदेवमहर्षीणामानृण्यायानसूयकः

caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta capitṛdevamaharṣīṇāmānṛṇyāyānasūyakaḥ

स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः; प्राग्ब्रह्मचारी प्रविभक्तपक्षःआराधयन्स्वर्गमिमं च लोकं; परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम्

sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ; prāgbrahmacārī pravibhaktapakṣaḥārādhayansvargamimaṃ ca lokaṃ; paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam

सम्यग्घि धर्मं चरतो नृपस्य; द्रव्याणि चाप्याहरतो यथावत्प्रवृत्तचक्रस्य यशोऽभिवर्धते; सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु

samyagghi dharmaṃ carato nṛpasya; dravyāṇi cāpyāharato yathāvatpravṛttacakrasya yaśo'bhivardhate; sarveṣu lokeṣu carācareṣu

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

इत्येवमाज्ञाय विदेहराजो; वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुःअश्मानमामन्त्र्य विशुद्धबुद्धि;र्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः

ityevamājñāya videharājo; vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetuḥaśmānamāmantrya viśuddhabuddhi;ryayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ

तथा त्वमप्यच्युत मुञ्च शोक;मुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहिक्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते; तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः

tathā tvamapyacyuta muñca śoka;muttiṣṭha śakropama harṣamehikṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te; tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ