Parva.Adhyaya 12.29

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अव्याहरति कौन्तेये धर्मपुत्रे युधिष्ठिरेगुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः

avyāharati kaunteye dharmaputre yudhiṣṭhireguḍākeśo hṛṣīkeśamabhyabhāṣata pāṇḍavaḥ

ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मराजः परंतपःएष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव

jñātiśokābhisaṃtapto dharmarājaḥ paraṃtapaḥeṣa śokārṇave magnastamāśvāsaya mādhava

सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दनअस्य शोकं महाबाहो प्रणाशयितुमर्हसि

sarve sma te saṃśayitāḥ punareva janārdanaasya śokaṃ mahābāho praṇāśayitumarhasi

एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मनापर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः

evamuktastu govindo vijayena mahātmanāparyavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇo'cyutaḥ

अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवःबाल्यात्प्रभृति गोविन्दः प्रीत्या चाभ्यधिकोऽर्जुनात्

anatikramaṇīyo hi dharmarājasya keśavaḥbālyātprabhṛti govindaḥ prītyā cābhyadhiko'rjunāt

संप्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम्शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन्

saṃpragṛhya mahābāhurbhujaṃ candanabhūṣitamśailastambhopamaṃ śauriruvācābhivinodayan

शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलोचनम्व्याकोशमिव विस्पष्टं पद्मं सूर्यविबोधितम्

śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulocanamvyākośamiva vispaṣṭaṃ padmaṃ sūryavibodhitam

मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषणम्न हि ते सुलभा भूयो ये हतास्मिन्रणाजिरे

mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śokaṃ tvaṃ gātraśoṣaṇamna hi te sulabhā bhūyo ye hatāsminraṇājire

स्वप्नलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधनेएवं ते क्षत्रिया राजन्ये व्यतीता महारणे

svapnalabdhā yathā lābhā vitathāḥ pratibodhaneevaṃ te kṣatriyā rājanye vyatītā mahāraṇe

सर्वे ह्यभिमुखाः शूरा विगता रणशोभिनःनैषां कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन्वापि पातितः

sarve hyabhimukhāḥ śūrā vigatā raṇaśobhinaḥnaiṣāṃ kaścitpṛṣṭhato vā palāyanvāpi pātitaḥ

सर्वे त्यक्त्वात्मनः प्राणान्युद्ध्वा वीरा महाहवेशस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्शोचितुमर्हसि

sarve tyaktvātmanaḥ prāṇānyuddhvā vīrā mahāhaveśastrapūtā divaṃ prāptā na tāñśocitumarhasi

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्सृञ्जयं पुत्रशोकार्तं यथायं प्राह नारदः

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanamsṛñjayaṃ putraśokārtaṃ yathāyaṃ prāha nāradaḥ

सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च सृञ्जयअविमुक्तं चरिष्यामस्तत्र का परिदेवना

sukhaduḥkhairahaṃ tvaṃ ca prajāḥ sarvāśca sṛñjayaavimuktaṃ cariṣyāmastatra kā paridevanā

महाभाग्यं परं राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणुगच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि

mahābhāgyaṃ paraṃ rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇugacchāvadhānaṃ nṛpate tato duḥkhaṃ prahāsyasi

मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव तु महीपतीन्श्रुत्वापनय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे

mṛtānmahānubhāvāṃstvaṃ śrutvaiva tu mahīpatīnśrutvāpanaya saṃtāpaṃ śṛṇu vistaraśaśca me

आविक्षितं मरुत्तं मे मृतं सृञ्जय शुश्रुहियस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाःदेवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः

āvikṣitaṃ maruttaṃ me mṛtaṃ sṛñjaya śuśruhiyasya sendrāḥ savaruṇā bṛhaspatipurogamāḥdevā viśvasṛjo rājño yajñamīyurmahātmanaḥ

यः स्पर्धामनयच्छक्रं देवराजं शतक्रतुम्शक्रप्रियैषी यं विद्वान्प्रत्याचष्ट बृहस्पतिःसंवर्तो याजयामास यं पीडार्थं बृहस्पतेः

yaḥ spardhāmanayacchakraṃ devarājaṃ śatakratumśakrapriyaiṣī yaṃ vidvānpratyācaṣṭa bṛhaspatiḥsaṃvarto yājayāmāsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ

यस्मिन्प्रशासति सतां नृपतौ नृपसत्तमअकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ चैत्यमालिनी

yasminpraśāsati satāṃ nṛpatau nṛpasattamaakṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau caityamālinī

आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वे देवाः सभासदःमरुतः परिवेष्टारः साध्याश्चासन्महात्मनः

āvikṣitasya vai satre viśve devāḥ sabhāsadaḥmarutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāścāsanmahātmanaḥ

मरुद्गणा मरुत्तस्य यत्सोममपिबन्त तेदेवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः

marudgaṇā maruttasya yatsomamapibanta tedevānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

सुहोत्रं चेद्वैतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुमयस्मै हिरण्यं ववृषे मघवान्परिवत्सरम्

suhotraṃ cedvaitithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśrumayasmai hiraṇyaṃ vavṛṣe maghavānparivatsaram

सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीज्जनाधिपहिरण्यमवहन्नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे

satyanāmā vasumatī yaṃ prāpyāsījjanādhipahiraṇyamavahannadyastasmiñjanapadeśvare

कूर्मान्कर्कटकान्नक्रान्मकराञ्शिंशुकानपिनदीष्वपातयद्राजन्मघवा लोकपूजितः

kūrmānkarkaṭakānnakrānmakarāñśiṃśukānapinadīṣvapātayadrājanmaghavā lokapūjitaḥ

हैरण्यान्पतितान्दृष्ट्वा मत्स्यान्मकरकच्छपान्सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयत वैतिथिः

hairaṇyānpatitāndṛṣṭvā matsyānmakarakacchapānsahasraśo'tha śataśastato'smayata vaitithiḥ

तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृत्तं कुरुजाङ्गलेईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः

taddhiraṇyamaparyantamāvṛttaṃ kurujāṅgaleījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाःअदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य मा शुचः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥadakṣiṇamayajvānaṃ śvaitya saṃśāmya mā śucaḥ

अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जययः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजत्

aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetānaśvānavāsṛjat

सहस्रं च सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताःईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्

sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat

शतं शतसहस्राणां वृषाणां हेममालिनाम्गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत्

śataṃ śatasahasrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ hemamālināmgavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇāmatyakālayat

अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौअमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः

aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girauamādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ

यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसंख्येषु वै पुनःदेवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः

yasya yajñeṣu rājendra śatasaṃkhyeṣu vai punaḥdevānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ

न जातो जनिता चान्यः पुमान्यस्तत्प्रदास्यतियदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु

na jāto janitā cānyaḥ pumānyastatpradāsyatiyadaṅgaḥ pradadau vittaṃ somasaṃsthāsu saptasu

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

शिबिमौशीनरं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जयय इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्समवेष्टयत्

śibimauśīnaraṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjayaya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavatsamaveṣṭayat

महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन्एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः

mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīmanunādayanekacchatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaikarathena yaḥ

यावदद्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सहतावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे

yāvadadya gavāśvaṃ syādāraṇyaiḥ paśubhiḥ sahatāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibirauśīnaro'dhvare

नोद्यन्तारं धुरं तस्य कंचिन्मेने प्रजापतिःन भूतं न भविष्यन्तं सर्वराजसु भारतअन्यत्रौशीनराच्छैब्याद्राजर्षेरिन्द्रविक्रमात्

nodyantāraṃ dhuraṃ tasya kaṃcinmene prajāpatiḥna bhūtaṃ na bhaviṣyantaṃ sarvarājasu bhārataanyatrauśīnarācchaibyādrājarṣerindravikramāt

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाःअदक्षिणमयज्वानं तं वै संशाम्य मा शुचः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥadakṣiṇamayajvānaṃ taṃ vai saṃśāmya mā śucaḥ

भरतं चैव दौःषन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुमशाकुन्तलिं महेष्वासं भूरिद्रविणतेजसम्

bharataṃ caiva dauḥṣantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśrumaśākuntaliṃ maheṣvāsaṃ bhūridraviṇatejasam

यो बद्ध्वा त्रिंशतो ह्यश्वान्देवेभ्यो यमुनामनुसरस्वतीं विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश

yo baddhvā triṃśato hyaśvāndevebhyo yamunāmanusarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgāmanu caturdaśa

अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन चइष्टवान्स महातेजा दौःषन्तिर्भरतः पुरा

aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena caiṣṭavānsa mahātejā dauḥṣantirbharataḥ purā

भरतस्य महत्कर्म सर्वराजसु पार्थिवाःखं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन्

bharatasya mahatkarma sarvarājasu pārthivāḥkhaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantumaśaknuvan

परं सहस्राद्यो बद्ध्वा हयान्वेदीं विचित्य चसहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ

paraṃ sahasrādyo baddhvā hayānvedīṃ vicitya casahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

रामं दाशरथिं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जययोऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान्

rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayo'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrānivaurasān

विधवा यस्य विषये नानाथाः काश्चनाभवन्सर्वस्यासीत्पितृसमो रामो राज्यं यदान्वशात्

vidhavā yasya viṣaye nānāthāḥ kāścanābhavansarvasyāsītpitṛsamo rāmo rājyaṃ yadānvaśāt

कालवर्षाश्च पर्जन्याः सस्यानि रसवन्ति चनित्यं सुभिक्षमेवासीद्रामे राज्यं प्रशासति

kālavarṣāśca parjanyāḥ sasyāni rasavanti canityaṃ subhikṣamevāsīdrāme rājyaṃ praśāsati

प्राणिनो नाप्सु मज्जन्ति नानर्थे पावकोऽदहत्न व्यालजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति

prāṇino nāpsu majjanti nānarthe pāvako'dahatna vyālajaṃ bhayaṃ cāsīdrāme rājyaṃ praśāsati

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिकाःअरोगाः सर्वसिद्धार्थाः प्रजा रामे प्रशासति

āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasrikāḥarogāḥ sarvasiddhārthāḥ prajā rāme praśāsati

नान्योन्येन विवादोऽभूत्स्त्रीणामपि कुतो नृणाम्धर्मनित्याः प्रजाश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति

nānyonyena vivādo'bhūtstrīṇāmapi kuto nṛṇāmdharmanityāḥ prajāścāsanrāme rājyaṃ praśāsati

नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाःसर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति

nityapuṣpaphalāścaiva pādapā nirupadravāḥsarvā droṇadughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati

स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाःदशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान्

sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥdaśāśvamedhāñjārūthyānājahāra nirargalān

श्यामो युवा लोहिताक्षो मत्तवारणविक्रमःदश वर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत्

śyāmo yuvā lohitākṣo mattavāraṇavikramaḥdaśa varṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

भगीरथं च राजानं मृतं शुश्रुम सृञ्जययस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः

bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayasyendro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ

असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमःअजयद्बाहुवीर्येण भगवान्पाकशासनः

asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥajayadbāhuvīryeṇa bhagavānpākaśāsanaḥ

यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताःईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat

सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजःरथे रथे शतं नागाः पद्मिनो हेममालिनः

sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥrathe rathe śataṃ nāgāḥ padmino hemamālinaḥ

सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुःगवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम्

sahasramaśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥgavāṃ sahasramaśve'śve sahasraṃ gavyajāvikam

उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद हगङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी ह्यभवत्पुरा

upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda hagaṅgā bhāgīrathī tasmādurvaśī hyabhavatpurā

भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम्त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी

bhūridakṣiṇamikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīrathamtrilokapathagā gaṅgā duhitṛtvamupeyuṣī

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

दिलीपं चैवैलविलं मृतं शुश्रुम सृञ्जययस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः

dilīpaṃ caivailavilaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ

इमां वै वसुसंपन्नां वसुधां वसुधाधिपःददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः

imāṃ vai vasusaṃpannāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥdadau tasminmahāyajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ

तस्येह यजमानस्य यज्ञे यज्ञे पुरोहितःसहस्रं वारणान्हैमान्दक्षिणामत्यकालयत्

tasyeha yajamānasya yajñe yajñe purohitaḥsahasraṃ vāraṇānhaimāndakṣiṇāmatyakālayat

यस्य यज्ञे महानासीद्यूपः श्रीमान्हिरण्मयःतं देवाः कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपाश्रयन्

yasya yajñe mahānāsīdyūpaḥ śrīmānhiraṇmayaḥtaṃ devāḥ karma kurvāṇāḥ śakrajyeṣṭhā upāśrayan

चषालो यस्य सौवर्णस्तस्मिन्यूपे हिरण्मयेननृतुर्देवगन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा

caṣālo yasya sauvarṇastasminyūpe hiraṇmayenanṛturdevagandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā

अवादयत्तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम्सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम्

avādayattatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayamsarvabhūtānyamanyanta mama vādayatītyayam

एतद्राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरेयत्स्त्रियो हेमसंपन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते

etadrājño dilīpasya rājāno nānucakrireyatstriyo hemasaṃpannāḥ pathi mattāḥ sma śerate

राजानमुग्रधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम्येऽपश्यन्सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः

rājānamugradhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinamye'paśyansumahātmānaṃ te'pi svargajito narāḥ

त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशनेस्वाध्यायघोषो ज्याघोषो दीयतामिति चैव हि

trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśanesvādhyāyaghoṣo jyāghoṣo dīyatāmiti caiva hi

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं शुश्रुम सृञ्जययं देवा मरुतो गर्भं पितुः पार्श्वादपाहरन्

māndhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayaṃ devā maruto garbhaṃ pituḥ pārśvādapāharan

संवृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनःपृषदाज्योद्भवः श्रीमांस्त्रिलोकविजयी नृपः

saṃvṛddho yuvanāśvasya jaṭhare yo mahātmanaḥpṛṣadājyodbhavaḥ śrīmāṃstrilokavijayī nṛpaḥ

यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम्अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै

yaṃ dṛṣṭvā piturutsaṅge śayānaṃ devarūpiṇamanyonyamabruvandevāḥ kamayaṃ dhāsyatīti vai

मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रो अभ्यवपद्यतमान्धातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः

māmeva dhāsyatītyevamindro abhyavapadyatamāndhāteti tatastasya nāma cakre śatakratuḥ

ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनःतस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत्

tatastu payaso dhārāṃ puṣṭihetormahātmanaḥtasyāsye yauvanāśvasya pāṇirindrasya cāsravat

तं पिबन्पाणिमिन्द्रस्य समामह्ना व्यवर्धतस आसीद्द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिव

taṃ pibanpāṇimindrasya samāmahnā vyavardhatasa āsīddvādaśasamo dvādaśāhena pārthiva

तमियं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यतधर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि

tamiyaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyatadharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūramindrasamaṃ yudhi

य आङ्गारं हि नृपतिं मरुत्तमसितं गयम्अङ्गं बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत्

ya āṅgāraṃ hi nṛpatiṃ maruttamasitaṃ gayamaṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māndhātā samare'jayat

यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे समयोधयत्विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे

yauvanāśvo yadāṅgāraṃ samare samayodhayatvisphārairdhanuṣo devā dyaurabhedīti menire

यतः सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठतिसर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते

yataḥ sūrya udeti sma yatra ca pratitiṣṭhatisarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate

अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन चअददाद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः

aśvamedhaśateneṣṭvā rājasūyaśatena caadadādrohitānmatsyānbrāhmaṇebhyo mahīpatiḥ

हैरण्यान्योजनोत्सेधानायतान्दशयोजनम्अतिरिक्तान्द्विजातिभ्यो व्यभजन्नितरे जनाः

hairaṇyānyojanotsedhānāyatāndaśayojanamatiriktāndvijātibhyo vyabhajannitare janāḥ

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

ययातिं नाहुषं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जयय इमां पृथिवीं सर्वां विजित्य सहसागराम्

yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjayaya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ vijitya sahasāgarām

शम्यापातेनाभ्यतीयाद्वेदीभिश्चित्रयन्नृपईजानः क्रतुभिः पुण्यैः पर्यगच्छद्वसुंधराम्

śamyāpātenābhyatīyādvedībhiścitrayannṛpaījānaḥ kratubhiḥ puṇyaiḥ paryagacchadvasuṃdharām

इष्ट्वा क्रतुसहस्रेण वाजिमेधशतेन चतर्पयामास देवेन्द्रं त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः

iṣṭvā kratusahasreṇa vājimedhaśatena catarpayāmāsa devendraṃ tribhiḥ kāñcanaparvataiḥ

व्यूढे देवासुरे युद्धे हत्वा दैतेयदानवान्व्यभजत्पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर्नहुषात्मजः

vyūḍhe devāsure yuddhe hatvā daiteyadānavānvyabhajatpṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātirnahuṣātmajaḥ

अन्तेषु पुत्रान्निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान्पूरुं राज्येऽभिषिच्य स्वे सदारः प्रस्थितो वनम्

anteṣu putrānnikṣipya yadudruhyupurogamānpūruṃ rājye'bhiṣicya sve sadāraḥ prasthito vanam

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

अम्बरीषं च नाभागं मृतं शुश्रुम सृञ्जययं प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तम

ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayaṃ prajā vavrire puṇyaṃ goptāraṃ nṛpasattama

यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुत याजिनाम्ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñāmayuta yājināmījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ

नैतत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरेइत्यम्बरीषं नाभागमन्वमोदन्त दक्षिणाः

naitatpūrve janāścakrurna kariṣyanti cāpareityambarīṣaṃ nābhāgamanvamodanta dakṣiṇāḥ

शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि चसर्वेऽश्वमेधैरीजानास्तेऽभ्ययुर्दक्षिणायनम्

śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni casarve'śvamedhairījānāste'bhyayurdakṣiṇāyanam

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जययस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः

śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayasya bhāryāsahasrāṇāṃ śatamāsīnmahātmanaḥ

सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ्शाशबिन्दवःहिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः

sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsañśāśabindavaḥhiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ

शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृष्ठतोऽन्वयुःकन्यां कन्यां शतं नागा नागं नागं शतं रथाः

śataṃ kanyā rājaputramekaikaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥkanyāṃ kanyāṃ śataṃ nāgā nāgaṃ nāgaṃ śataṃ rathāḥ

रथं रथं शतं चाश्वा देशजा हेममालिनःअश्वमश्वं शतं गावो गां गां तद्वदजाविकम्

rathaṃ rathaṃ śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥaśvamaśvaṃ śataṃ gāvo gāṃ gāṃ tadvadajāvikam

एतद्धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखेशशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यः समादिशत्

etaddhanamaparyantamaśvamedhe mahāmakheśaśabindurmahārāja brāhmaṇebhyaḥ samādiśat

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

गयमामूर्तरयसं मृतं शुश्रुम सृञ्जययः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत्

gayamāmūrtarayasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano'bhavat

यस्मै वह्निर्वरान्प्रादात्ततो वव्रे वरान्गयःददतो मेऽक्षया चास्तु धर्मे श्रद्धा च वर्धताम्

yasmai vahnirvarānprādāttato vavre varāngayaḥdadato me'kṣayā cāstu dharme śraddhā ca vardhatām

मनो मे रमतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्धुताशनलेभे च कामांस्तान्सर्वान्पावकादिति नः श्रुतम्

mano me ramatāṃ satye tvatprasādāddhutāśanalebhe ca kāmāṃstānsarvānpāvakāditi naḥ śrutam

दर्शेन पौर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनःअयजत्स महातेजाः सहस्रं परिवत्सरान्

darśena paurṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥayajatsa mahātejāḥ sahasraṃ parivatsarān

शतं गवां सहस्राणि शतमश्वशतानि चउत्थायोत्थाय वै प्रादात्सहस्रं परिवत्सरान्

śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatamaśvaśatāni cautthāyotthāya vai prādātsahasraṃ parivatsarān

तर्पयामास सोमेन देवान्वित्तैर्द्विजानपिपितॄन्स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स्वाः पुरुषर्षभ

tarpayāmāsa somena devānvittairdvijānapipitṝnsvadhābhiḥ kāmaiśca striyaḥ svāḥ puruṣarṣabha

सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम्दक्षिणामददद्राजा वाजिमेधमहामखे

sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ dvirāyatāmdakṣiṇāmadadadrājā vājimedhamahāmakhe

यावत्यः सिकता राजन्गङ्गायाः पुरुषर्षभतावतीरेव गाः प्रादादामूर्तरयसो गयः

yāvatyaḥ sikatā rājangaṅgāyāḥ puruṣarṣabhatāvatīreva gāḥ prādādāmūrtarayaso gayaḥ

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

रन्तिदेवं च साङ्कृत्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जयसम्यगाराध्य यः शक्रं वरं लेभे महायशाः

rantidevaṃ ca sāṅkṛtyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayasamyagārādhya yaḥ śakraṃ varaṃ lebhe mahāyaśāḥ

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहिश्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन

annaṃ ca no bahu bhavedatithīṃśca labhemahiśraddhā ca no mā vyagamanmā ca yāciṣma kaṃcana

उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम्ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम्

upātiṣṭhanta paśavaḥ svayaṃ taṃ saṃśitavratamgrāmyāraṇyā mahātmānaṃ rantidevaṃ yaśasvinam

महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात्सुस्रुवे यतःततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी

mahānadī carmarāśerutkledātsusruve yataḥtataścarmaṇvatītyevaṃ vikhyātā sā mahānadī

ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान्सदसि प्रतते नृपःतुभ्यं तुभ्यं निष्कमिति यत्राक्रोशन्ति वै द्विजाःसहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान्स्म प्रपद्यते

brāhmaṇebhyo dadau niṣkānsadasi pratate nṛpaḥtubhyaṃ tubhyaṃ niṣkamiti yatrākrośanti vai dvijāḥsahasraṃ tubhyamityuktvā brāhmaṇānsma prapadyate

अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत्घटाः स्थाल्यः कटाहाश्च पात्र्यश्च पिठरा अपिन तत्किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः

anvāhāryopakaraṇaṃ dravyopakaraṇaṃ ca yatghaṭāḥ sthālyaḥ kaṭāhāśca pātryaśca piṭharā apina tatkiṃcidasauvarṇaṃ rantidevasya dhīmataḥ

साङ्कृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसद्गृहेआलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः

sāṅkṛte rantidevasya yāṃ rātrimavasadgṛheālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ

तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाःसूपभूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा

tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥsūpabhūyiṣṭhamaśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जयऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम्

sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayaaikṣvākaṃ puruṣavyāghramatimānuṣavikramam

षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतोऽन्वयुःनक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥnakṣatrarājaṃ varṣānte vyabhre jyotirgaṇā iva

एकच्छत्रा मही यस्य प्रणता ह्यभवत्पुरायोऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः

ekacchatrā mahī yasya praṇatā hyabhavatpurāyo'śvamedhasahasreṇa tarpayāmāsa devatāḥ

यः प्रादात्काञ्चनस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम्पूर्णं पद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम्

yaḥ prādātkāñcanastambhaṃ prāsādaṃ sarvakāñcanampūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam

द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्यः कामानुच्चावचांस्तथायस्यादेशेन तद्वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः

dvijātibhyo'nurūpebhyaḥ kāmānuccāvacāṃstathāyasyādeśena tadvittaṃ vyabhajanta dvijātayaḥ

खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागराङ्किताम्यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः

khānayāmāsa yaḥ kopātpṛthivīṃ sāgarāṅkitāmyasya nāmnā samudraśca sāgaratvamupāgataḥ

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जययमभ्यषिञ्चन्संभूय महारण्ये महर्षयः

rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjayayamabhyaṣiñcansaṃbhūya mahāraṇye maharṣayaḥ

प्रथयिष्यति वै लोकान्पृथुरित्येव शब्दितःक्षताच्च नस्त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः

prathayiṣyati vai lokānpṛthurityeva śabditaḥkṣatācca nastrāyatīti sa tasmātkṣatriyaḥ smṛtaḥ

पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः स्मेति यदब्रुवन्ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत

pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāḥ smeti yadabruvantato rājeti nāmāsya anurāgādajāyata

अकृष्टपच्या पृथिवी पुटके पुटके मधुसर्वा द्रोणदुघा गावो वैन्यस्यासन्प्रशासतः

akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭake puṭake madhusarvā droṇadughā gāvo vainyasyāsanpraśāsataḥ

अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाःयथाभिकाममवसन्क्षेत्रेषु च गृहेषु च

arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥyathābhikāmamavasankṣetreṣu ca gṛheṣu ca

आपः संस्तम्भिरे यस्य समुद्रस्य यियासतःसरितश्चानुदीर्यन्त ध्वजसङ्गश्च नाभवत्

āpaḥ saṃstambhire yasya samudrasya yiyāsataḥsaritaścānudīryanta dhvajasaṅgaśca nābhavat

हैरण्यांस्त्रिनलोत्सेधान्पर्वतानेकविंशतिम्ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योऽश्वमेधे महामखे

hairaṇyāṃstrinalotsedhānparvatānekaviṃśatimbrāhmaṇebhyo dadau rājā yo'śvamedhe mahāmakhe

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वयापुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayāputrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ

किं वै तूष्णीं ध्यायसि सृञ्जय त्वं; न मे राजन्वाचमिमां शृणोषिन चेन्मोघं विप्रलप्तं मयेदं; पथ्यं मुमूर्षोरिव सम्यगुक्तम्

kiṃ vai tūṣṇīṃ dhyāyasi sṛñjaya tvaṃ; na me rājanvācamimāṃ śṛṇoṣina cenmoghaṃ vipralaptaṃ mayedaṃ; pathyaṃ mumūrṣoriva samyaguktam

सृञ्जय उवाच · sṛñjaya uvāca

शृणोमि ते नारद वाचमेतां; विचित्रार्थां स्रजमिव पुण्यगन्धाम्राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां; कीर्त्या युक्तां शोकनिर्णाशनार्थम्

śṛṇomi te nārada vācametāṃ; vicitrārthāṃ srajamiva puṇyagandhāmrājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ; kīrtyā yuktāṃ śokanirṇāśanārtham

न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे; दृष्ट्वैव त्वां नारदाहं विशोकःशुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादि;न्न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात्

na te moghaṃ vipralaptaṃ maharṣe; dṛṣṭvaiva tvāṃ nāradāhaṃ viśokaḥśuśrūṣe te vacanaṃ brahmavādi;nna te tṛpyāmyamṛtasyeva pānāt

अमोघदर्शिन्मम चेत्प्रसादं; सुताघदग्धस्य विभो प्रकुर्याःमृतस्य संजीवनमद्य मे स्या;त्तव प्रसादात्सुतसंगमश्च

amoghadarśinmama cetprasādaṃ; sutāghadagdhasya vibho prakuryāḥmṛtasya saṃjīvanamadya me syā;ttava prasādātsutasaṃgamaśca

नारद उवाच · nārada uvāca

यस्ते पुत्रो दयितोऽयं वियातः; स्वर्णष्ठीवी यमदात्पर्वतस्तेपुनस्ते तं पुत्रमहं ददामि; हिरण्यनाभं वर्षसहस्रिणं च

yaste putro dayito'yaṃ viyātaḥ; svarṇaṣṭhīvī yamadātparvatastepunaste taṃ putramahaṃ dadāmi; hiraṇyanābhaṃ varṣasahasriṇaṃ ca