Parva.Adhyaya 12.284

पराशर उवाच · parāśara uvāca

एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितःतपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

eṣa dharmavidhistāta gṛhasthasya prakīrtitaḥtapovidhiṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

प्रायेण हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायतेसङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस्तामसराजसैः

prāyeṇa hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyatesaṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvaistāmasarājasaiḥ

गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि चदाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै

gṛhāṇyāśritya gāvaśca kṣetrāṇi ca dhanāni cadārāḥ putrāśca bhṛtyāśca bhavantīha narasya vai

एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतःरागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः

evaṃ tasya pravṛttasya nityamevānupaśyataḥrāgadveṣau vivardhete hyanityatvamapaśyataḥ

रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम्मोहजाता रतिर्नाम समुपैति नराधिप

rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugammohajātā ratirnāma samupaiti narādhipa

कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायणःलाभं ग्राम्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति

kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyaṇaḥlābhaṃ grāmyasukhādanyaṃ ratito nānupaśyati

ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वर्धयते जनम्पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति

tato lobhābhibhūtātmā saṅgādvardhayate janampuṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati

स जानन्नपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरःबालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते

sa jānannapi cākāryamarthārthaṃ sevate naraḥbālasnehaparītātmā tatkṣayāccānutapyate

ततो मानेन संपन्नो रक्षन्नात्मपराजयम्करोति येन भोगी स्यामिति तस्माद्विनश्यति

tato mānena saṃpanno rakṣannātmaparājayamkaroti yena bhogī syāmiti tasmādvinaśyati

तपो हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मदर्शनम्अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम्

tapo hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmadarśanamanvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham

स्नेहायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिवआधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति

snehāyatananāśācca dhananāśācca pārthivaādhivyādhipratāpācca nirvedamupagacchati

निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधाच्छास्त्रदर्शनम्शास्त्रार्थदर्शनाद्राजंस्तप एवानुपश्यति

nirvedādātmasaṃbodhaḥ saṃbodhācchāstradarśanamśāstrārthadarśanādrājaṃstapa evānupaśyati

दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान्यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति

durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavānyo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati

तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयतेजितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रदेशकम्

tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyatejitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam

प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुःक्वचित्क्वचिद्व्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव

prajāpatiḥ prajāḥ pūrvamasṛjattapasā vibhuḥkvacitkvacidvrataparo vratānyāsthāya pārthiva

आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताःविश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः

ādityā vasavo rudrāstathaivāgnyaśvimārutāḥviśvedevāstathā sādhyāḥ pitaro'tha marudgaṇāḥ

यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसःसंसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः

yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāścānye divaukasaḥsaṃsiddhāstapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ

ये चादौ ब्रह्मणा सृष्टा ब्राह्मणास्तपसा पुराते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा

ye cādau brahmaṇā sṛṣṭā brāhmaṇāstapasā purāte bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā

मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनःमहाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम्

martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥmahākuleṣu dṛśyante tatsarvaṃ tapasaḥ phalam

कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि चवाहनासनयानानि सर्वं तत्तपसः फलम्

kauśikāni ca vastrāṇi śubhānyābharaṇāni cavāhanāsanayānāni sarvaṃ tattapasaḥ phalam

मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशःवासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम्

manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥvāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tatsarvaṃ tapasaḥ phalam

शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि चअभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम्

śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni caabhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇām

नाप्राप्यं तपसा किंचित्त्रैलोक्येऽस्मिन्परंतपउपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम्

nāprāpyaṃ tapasā kiṃcittrailokye'sminparaṃtapaupabhogaparityāgaḥ phalānyakṛtakarmaṇām

सुखितो दुःखितो वापि नरो लोभं परित्यजेत्अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम

sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṃ parityajetavekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama

असंतोषोऽसुखायैव लोभादिन्द्रियविभ्रमःततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता

asaṃtoṣo'sukhāyaiva lobhādindriyavibhramaḥtato'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā

नष्टप्रज्ञो यदा भवति तदा न्यायं न पश्यतितस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रं तपश्चरेत्

naṣṭaprajño yadā bhavati tadā nyāyaṃ na paśyatitasmātsukhakṣaye prāpte pumānugraṃ tapaścaret

यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहोच्यतेकृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम्

yadiṣṭaṃ tatsukhaṃ prāhurdveṣyaṃ duḥkhamihocyatekṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam

नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जतेप्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः

nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃścopabhuñjateprākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ

अप्रियाण्यवमानांश्च दुःखं बहुविधात्मकम्फलार्थी सत्पथत्यक्तः प्राप्नोति विषयात्मकम्

apriyāṇyavamānāṃśca duḥkhaṃ bahuvidhātmakamphalārthī satpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam

धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायतेस कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते

dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyatesa kṛtvā pāpakānyeva nirayaṃ pratipadyate

सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वापि नरोत्तमस्ववृत्ताद्यो न चलति शास्त्रचक्षुः स मानवः

sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vāpi narottamasvavṛttādyo na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ

इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृतारसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशां पते

iṣuprapātamātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtārasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃ pate

ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनःबुधा येन प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम्

tato'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayātpunaḥbudhā yena praśaṃsanti mokṣaṃ sukhamanuttamam

ततः फलार्थं चरति भवन्ति ज्यायसो गुणाःधर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते

tataḥ phalārthaṃ carati bhavanti jyāyaso guṇāḥdharmavṛttyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate

अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदाप्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः

aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthairviṣayāḥ sadāprayatnenopagamyaśca svadharma iti me matiḥ

मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम्धर्मक्रियावियुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम्

mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣāmdharmakriyāviyuktānāmaśaktyā saṃvṛtātmanām

क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम्तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते

kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣamteṣāṃ nānyadṛte loke tapasaḥ karma vidyate

सर्वात्मना तु कुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम्दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मं विचरेन्नृप

sarvātmanā tu kurvīta gṛhasthaḥ karmaniścayamdākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharmaṃ vicarennṛpa

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitimevamāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim