Parva.Adhyaya 12.309

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुराएतदिच्छामि कौरव्य श्रोतुं कौतूहलं हि मे

kathaṃ nirvedamāpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purāetadicchāmi kauravya śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

प्राकृतेन सुवृत्तेन चरन्तमकुतोभयम्अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायमन्वशाद्वै पिता सुतम्

prākṛtena suvṛttena carantamakutobhayamadhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyamanvaśādvai pitā sutam

धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौक्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः

dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapaukṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ

सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपःअहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय

satyamārjavamakrodhamanasūyāṃ damaṃ tapaḥahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivatparipālaya

सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम्देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संश्रय

satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvamanārjavamdevatātithiśeṣeṇa yātrāṃ prāṇasya saṃśraya

फेनपात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थितेअनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक

phenapātropame dehe jīve śakunivatsthiteanitye priyasaṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka

अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषुअन्तरं लिप्समानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे

apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣuantaraṃ lipsamāneṣu bālastvaṃ nāvabudhyase

गण्यमानेषु वर्षेषु क्षीयमाणे तथायुषिजीविते शिष्यमाणे च किमुत्थाय न धावसि

gaṇyamāneṣu varṣeṣu kṣīyamāṇe tathāyuṣijīvite śiṣyamāṇe ca kimutthāya na dhāvasi

ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम्पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः

aihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanampāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ

धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराःअपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते

dharmāya ye'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥapathā gacchatāṃ teṣāmanuyātāpi pīḍyate

ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागमपरायणाःधर्म्यं पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च

ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgamaparāyaṇāḥdharmyaṃ panthānamārūḍhāstānupāssva ca pṛccha ca

उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम्नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै

upadhārya mataṃ teṣāṃ vṛddhānāṃ dharmadarśināmniyaccha parayā buddhyā cittamutpathagāmi vai

अद्यकालिकया बुद्ध्या दूरे श्व इति निर्भयाःसर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः

adyakālikayā buddhyā dūre śva iti nirbhayāḥsarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṃ vicetasaḥ

धर्मनिःश्रेणिमास्थाय किंचित्किंचित्समारुहकोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे

dharmaniḥśreṇimāsthāya kiṃcitkiṃcitsamāruhakośakāravadātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase

नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिवास्थिरम्वामतः कुरु विस्रब्धो नरं वेणुमिवोद्धतम्

nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātamivāsthiramvāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇumivoddhatam

कामं क्रोधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर

kāmaṃ krodhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriyajalāṃ nadīmnāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara

मृत्युनाभ्याहते लोके जरया परिपीडितेअमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर

mṛtyunābhyāhate loke jarayā paripīḍiteamoghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara

तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदानिर्वृतिं लभसे कस्मादकस्मान्मृत्युनाशितः

tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyuranveṣate yadānirvṛtiṃ labhase kasmādakasmānmṛtyunāśitaḥ

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति

saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakamvṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati

क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान्अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम्

kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahānandhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām

संपतन्देहजालानि कदाचिदिह मानुषेब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय

saṃpatandehajālāni kadācidiha mānuṣebrāhmaṇyaṃ labhate jantustatputra paripālaya

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं न कामार्थाय जायतेइह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम्

brāhmaṇasya hi deho'yaṃ na kāmārthāya jāyateiha kleśāya tapase pretya tvanupamaṃ sukham

ब्राह्मण्यं बहुभिरवाप्यते तपोभि;स्तल्लब्ध्वा न परिपणेन हेडितव्यम्स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः; क्षेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व

brāhmaṇyaṃ bahubhiravāpyate tapobhi;stallabdhvā na paripaṇena heḍitavyamsvādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ; kṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva

अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः; सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमाऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रो; मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम्

avyaktaprakṛtirayaṃ kalāśarīraḥ; sūkṣmātmā kṣaṇatruṭiśo nimeṣaromāṛtvāsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetro; māsāṅgo dravati vayohayo narāṇām

तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं; गच्छन्तं सततमिहाव्यपेक्षमाणम्चक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं; धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य

taṃ dṛṣṭvā prasṛtamajasramugravegaṃ; gacchantaṃ satatamihāvyapekṣamāṇamcakṣuste yadi na parapraṇetṛneyaṃ; dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśamya

येऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः; क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगाःक्लिश्यन्ते परिगतवेदनाशरीरा; बह्वीभिः सुभृशमधर्मवासनाभिः

ye'mī tu pracalitadharmakāmavṛttāḥ; krośantaḥ satatamaniṣṭasaṃprayogāḥkliśyante parigatavedanāśarīrā; bahvībhiḥ subhṛśamadharmavāsanābhiḥ

राजा धर्मपरः सदा शुभगोप्ता; समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान्बहुविधमपि चरतः प्रदिशति; सुखमनुपगतं निरवद्यम्

rājā dharmaparaḥ sadā śubhagoptā; samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokānbahuvidhamapi carataḥ pradiśati; sukhamanupagataṃ niravadyam

श्वानो भीषणायोमुखानि वयांसि; वडगृध्रकुलपक्षिणां च संघाःनरां कदने रुधिरपा गुरुवचन;नुदमुपरतं विशसन्ति

śvāno bhīṣaṇāyomukhāni vayāṃsi; vaḍagṛdhrakulapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥnarāṃ kadane rudhirapā guruvacana;nudamuparataṃ viśasanti

मर्यादा नियताः स्वयंभुवा य इहेमाः; प्रभिनत्ति दशगुणा मनोनुगत्वात्निवसति भृशमसुखं पितृविषय;विपिनमवगाह्य स पापः

maryādā niyatāḥ svayaṃbhuvā ya ihemāḥ; prabhinatti daśaguṇā manonugatvātnivasati bhṛśamasukhaṃ pitṛviṣaya;vipinamavagāhya sa pāpaḥ

यो लुब्धः सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः; सततनिकृतिवञ्चनारतिः स्यात्उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो; भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा

yo lubdhaḥ subhṛśaṃ priyānṛtaśca manuṣyaḥ; satatanikṛtivañcanāratiḥ syātupanidhibhirasukhakṛtsa paramanirayago; bhṛśamasukhamanubhavati duṣkṛtakarmā

उष्णां वैतरणीं महानदी;मवगाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रःपरशुवनशयो निपतितो; वसति च महानिरये भृशार्तः

uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadī;mavagāḍho'sipatravanabhinnagātraḥparaśuvanaśayo nipatito; vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ

महापदानि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम्चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे

mahāpadāni katthase na cāpyavekṣase paramcirasya mṛtyukārikāmanāgatāṃ na budhyase

प्रयास्यतां किमास्यते समुत्थितं महद्भयम्अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम्

prayāsyatāṃ kimāsyate samutthitaṃ mahadbhayamatipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām

पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य मृत्युशासनात्तदन्तिकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु

purā mṛtaḥ praṇīyase yamasya mṛtyuśāsanāttadantikāya dāruṇaiḥ prayatnamārjave kuru

पुरा समूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यदुःखवित्तवेह जीवितं यमो न चास्ति तस्य वारकः

purā samūlabāndhavaṃ prabhurharatyaduḥkhavittaveha jīvitaṃ yamo na cāsti tasya vārakaḥ

पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरःपुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम्

purā vivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥpuraika eva nīyase kuruṣva sāṃparāyikam

पुरा सहिक्क एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकःपुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे

purā sahikka eva te pravāti māruto'ntakaḥpurā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame

स्मृतिश्च संनिरुध्यते पुरा तवेह पुत्रकसमाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु

smṛtiśca saṃnirudhyate purā taveha putrakasamākulasya gacchataḥ samādhimuttamaṃ kuru

कृताकृते शुभाशुभे प्रमादकर्मविप्लुतेस्मरन्पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम्

kṛtākṛte śubhāśubhe pramādakarmaviplutesmaranpurā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim

पुरा जरा कलेवरं विजर्जरीकरोति तेबलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम्

purā jarā kalevaraṃ vijarjarīkaroti tebalāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim

पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसायकैःप्रसह्य जीवितक्षये तपो महत्समाचर

purā śarīramantako bhinatti rogasāyakaiḥprasahya jīvitakṣaye tapo mahatsamācara

पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराःअभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने

purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagocarāḥabhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane

पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वैपुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि

purāndhakāramekako'nupaśyasi tvarasva vaipurā hiraṇmayānnagānnirīkṣase'drimūrdhani

पुरा कुसंगतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवःविचालयन्ति दर्शनाद्घटस्व पुत्र यत्परम्

purā kusaṃgatāni te suhṛnmukhāśca śatravaḥvicālayanti darśanādghaṭasva putra yatparam

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतःमृतं च यन्न मुञ्चति समर्जयस्व तद्धनम्

dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥmṛtaṃ ca yanna muñcati samarjayasva taddhanam

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम्यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नुते

na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparamyadeva yasya yautakaṃ tadeva tatra so'śnute

परत्र येन जीव्यते तदेव पुत्र दीयताम्धनं यदक्षयं ध्रुवं समर्जयस्व तत्स्वयम्

paratra yena jīvyate tadeva putra dīyatāmdhanaṃ yadakṣayaṃ dhruvaṃ samarjayasva tatsvayam

न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम्अपक्व एव यावके पुरा प्रणीयसे त्वर

na yāvadeva pacyate mahājanasya yāvakamapakva eva yāvake purā praṇīyase tvara

न मातृपितृबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनःअनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम्

na mātṛpitṛbāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥanuvrajanti saṃkaṭe vrajantamekapātinam

यदेव कर्म केवलं स्वयं कृतं शुभाशुभम्तदेव तस्य यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः

yadeva karma kevalaṃ svayaṃ kṛtaṃ śubhāśubhamtadeva tasya yautakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ

हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताःन तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः

hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥna tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ

परत्रगामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणःन साक्षिरात्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन

paratragāmikasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥna sākṣirātmanā samo nṛṇāmihāsti kaścana

मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतःप्रपश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वतः

manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatyamutra gacchataḥprapaśya buddhicakṣuṣā pradṛśyate hi sarvataḥ

इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयःत एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः

ihāgnisūryavāyavaḥ śarīramāśritāstrayaḥta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ

यथानिशेषु सर्वतःस्पृशत्सु सर्वदारिषुप्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय

yathāniśeṣu sarvataḥspṛśatsu sarvadāriṣuprakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmameva pālaya

अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्ररक्षितेस्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति

anekapāripanthike virūparaudrarakṣitesvameva karma rakṣyatāṃ svakarma tatra gacchati

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मणा परस्परम्यथाकृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम्

na tatra saṃvibhajyate svakarmaṇā parasparamyathākṛtaṃ svakarmajaṃ tadeva bhujyate phalam

यथाप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सहतथाप्नुवन्ति कर्मतो विमानकामगामिनः

yathāpsarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ sahatathāpnuvanti karmato vimānakāmagāminaḥ

यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिःतदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः

yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥtadāpnuvanti mānavāstathā viśuddhayonayaḥ

प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोःव्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः

prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥvrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ

सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहामहेअबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुर्विना न यावकम्

sahasraśo'pyanekaśaḥ pravaktumutsahāmaheabuddhimohanaṃ punaḥ prabhurvinā na yāvakam

गता द्विरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकःकुरुष्व धर्मसंचयं वयो हि तेऽतिवर्तते

gatā dviraṣṭavarṣatā dhruvo'si pañcaviṃśakaḥkuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayo hi te'tivartate

पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखं दमम्यथागृहीतमुत्थितं त्वरस्व धर्मपालने

purā karoti so'ntakaḥ pramādagomukhaṃ damamyathāgṛhītamutthitaṃ tvarasva dharmapālane

यदा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसितथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा

yadā tvameva pṛṣṭhatastvamagrato gamiṣyasitathā gatiṃ gamiṣyataḥ kimātmanā pareṇa vā

यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम्भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व तं महानिधिम्

yadekapātināṃ satāṃ bhavatyamutra gacchatāmbhayeṣu sāṃparāyikaṃ nidhatsva taṃ mahānidhim

सकूलमूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यसङ्गवान्न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम्

sakūlamūlabāndhavaṃ prabhurharatyasaṅgavānna santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhim

इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम्स्वदर्शनानुमानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत्

idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatamsvadarśanānumānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat

दधाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्य कस्यचित्अबुद्धिमोहजैर्गुणैः शतैक एव युज्यते

dadhāti yaḥ svakarmaṇā dhanāni yasya kasyacitabuddhimohajairguṇaiḥ śataika eva yujyate

श्रुतं समर्थमस्तु ते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाःतदेव तत्र दर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम्

śrutaṃ samarthamastu te prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥtadeva tatra darśanaṃ kṛtajñamarthasaṃhitam

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिःछित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥchittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते; किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसिआत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं; पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे

kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhiste; kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasiātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ; pitāmahāste kva gatāśca sarve

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्को हि तद्वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते

śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikamko hi tadveda kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate

अनुगम्य श्मशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाःअग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा

anugamya śmaśānāntaṃ nivartantīha bāndhavāḥagnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdastathā

नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान्पापमतौ स्थितान्वामतः कुरु विश्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः

nāstikānniranukrośānnarānpāpamatau sthitānvāmataḥ kuru viśrabdhaṃ paraṃ prepsuratandritaḥ

एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडितेसुमहद्धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु

evamabhyāhate loke kālenopanipīḍitesumahaddhairyamālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru

अथेमं दर्शनोपायं सम्यग्यो वेत्ति मानवःसम्यक्स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखमेधते

athemaṃ darśanopāyaṃ samyagyo vetti mānavaḥsamyaksa dharmaṃ kṛtveha paratra sukhamedhate

न देहभेदे मरणं विजानतां; न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथिधर्मं हि यो वर्धयते स पण्डितो; य एव धर्माच्च्यवते स मुह्यति

na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ; na ca praṇāśaḥ svanupālite pathidharmaṃ hi yo vardhayate sa paṇḍito; ya eva dharmāccyavate sa muhyati

प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः; फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधिनिहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते; त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः

prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ; phalaṃ prayoktā labhate yathāvidhinihīnakarmā nirayaṃ prapadyate; triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ

सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम्तथात्मानं समादध्याद्भ्रश्येत न पुनर्यथा

sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabhamtathātmānaṃ samādadhyādbhraśyeta na punaryathā

यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणीतमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः

yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇītamāhuḥ puṇyakarmāṇamaśocyaṃ mitrabāndhavaiḥ

यस्य नोपहता बुद्धिर्निश्चयेष्ववलम्बतेस्वर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद्भयम्

yasya nopahatā buddhirniścayeṣvavalambatesvarge kṛtāvakāśasya tasya nāsti mahadbhayam

तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताःतेषामल्पतरो धर्मः कामभोगमजानताम्

tapovaneṣu ye jātāstatraiva nidhanaṃ gatāḥteṣāmalpataro dharmaḥ kāmabhogamajānatām

यस्तु भोगान्परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत्न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम्

yastu bhogānparityajya śarīreṇa tapaścaretna tena kiṃcinna prāptaṃ tanme bahumataṃ phalam

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि चअनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम्

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni caanāgatānyatītāni kasya te kasya vā vayam

न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपिस्वकृतैस्तानि यातानि भवांश्चैव गमिष्यति

na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tairapisvakṛtaistāni yātāni bhavāṃścaiva gamiṣyati

इह लोके हि धनिनः परोऽपि स्वजनायतेस्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामेव नश्यति

iha loke hi dhaninaḥ paro'pi svajanāyatesvajanastu daridrāṇāṃ jīvatāmeva naśyati

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरःततः क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च

saṃcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥtataḥ kleśamavāpnoti paratreha tathaiva ca

पश्य त्वं छिद्रभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणातत्कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत्समुदाहृतम्

paśya tvaṃ chidrabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇātatkuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yatsamudāhṛtam

तदेतत्संप्रदृश्यैव कर्मभूमिं प्रविश्य ताम्शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता

tadetatsaṃpradṛśyaiva karmabhūmiṃ praviśya tāmśubhānyācaritavyāni paralokamabhīpsatā

मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन; सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेनस्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण; भूतानि कालः पचति प्रसह्य

māsartusaṃjñāparivartakena; sūryāgninā rātridivendhanenasvakarmaniṣṭhāphalasākṣikeṇa; bhūtāni kālaḥ pacati prasahya

धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते; बलेन किं येन रिपून्न बाधतेश्रुतेन किं येन न धर्ममाचरे;त्किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी

dhanena kiṃ yanna dadāti nāśnute; balena kiṃ yena ripūnna bādhateśrutena kiṃ yena na dharmamācare;tkimātmanā yo na jitendriyo vaśī

इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तुशुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदेशिकम्

idaṃ dvaipāyanavaco hitamuktaṃ niśamya tuśuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadeśikam