Parva.Adhyaya 12.308

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तमकः प्राप्तो विनयं बुद्ध्या मोक्षतत्त्वं वदस्व मे

aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattamakaḥ prāpto vinayaṃ buddhyā mokṣatattvaṃ vadasva me

संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यःपरं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह

saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥparaṃ mokṣasya yaccāpi tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamjanakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśca bhārata

संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरामैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः

saṃnyāsaphalikaḥ kaścidbabhūva nṛpatiḥ purāmaithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ

स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतागमःइन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम्

sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtāgamaḥindriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāmimām

तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम्लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर

tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatāmlokeṣu spṛhayantyanye puruṣāḥ puruṣeśvara

अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठितामहीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी

atha dharmayuge tasminyogadharmamanuṣṭhitāmahīmanucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī

तया जगदिदं सर्वमटन्त्या मिथिलेश्वरःतत्र तत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः

tayā jagadidaṃ sarvamaṭantyā mithileśvaraḥtatra tatra śruto mokṣe kathyamānastridaṇḍibhiḥ

सा सुसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशयादर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह

sā susūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayādarśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha

ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि योगतःअबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम्

tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yogataḥabibhradanavadyāṅgī rūpamanyadanuttamam

चक्षुर्निमेषमात्रेण लघ्वस्त्रगतिगामिनीविदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा

cakṣurnimeṣamātreṇa laghvastragatigāminīvidehānāṃ purīṃ subhrūrjagāma kamalekṣaṇā

सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम्भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम्

sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulāmbhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram

राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस्तथाकेयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः

rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapustathākeyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ

ततोऽस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम्पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत्

tato'syāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanampūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpyatarpayat

अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर्वृतम्सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकी

atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhirvṛtamsarvabhāṣyavidāṃ madhye codayāmāsa bhikṣukī

सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशयासत्त्वं सत्त्वेन योगज्ञा प्रविवेश महीपते

sulabhā tvasya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayāsattvaṃ sattvena yogajñā praviveśa mahīpate

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिःसा स्म संचोदयिष्यन्तं योगबन्धैर्बबन्ध ह

netrābhyāṃ netrayorasya raśmīnsaṃyojya raśmibhiḥsā sma saṃcodayiṣyantaṃ yogabandhairbabandha ha

जनकोऽप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन्प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तमः

janako'pyutsmayanrājā bhāvamasyā viśeṣayanpratijagrāha bhāvena bhāvamasyā nṛpottamaḥ

तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूयतामयम्छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डके

tadekasminnadhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūyatāmayamchatrādiṣu vimuktasya muktāyāśca tridaṇḍake

भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसिकस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महीपतिः

bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasikasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahīpatiḥ

श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यतेएष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं सत्समागमे

śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyateeṣvartheṣūttaraṃ tasmātpravedyaṃ satsamāgame

छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशःस त्वां संमन्तुमिच्छामि मानार्हासि मता हि मे

chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥsa tvāṃ saṃmantumicchāmi mānārhāsi matā hi me

यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरायस्य नान्यः प्रवक्तास्ति मोक्षे तमपि मे शृणु

yasmāccaitanmayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purāyasya nānyaḥ pravaktāsti mokṣe tamapi me śṛṇu

पाराशर्यसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनःभिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः

pārāśaryasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥbhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ

सांख्यज्ञाने तथा योगे महीपालविधौ तथात्रिविधे मोक्षधर्मेऽस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः

sāṃkhyajñāne tathā yoge mahīpālavidhau tathātrividhe mokṣadharme'smingatādhvā chinnasaṃśayaḥ

स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन्वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः

sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajanvārṣikāṃścaturo māsānpurā mayi sukhoṣitaḥ

तेनाहं सांख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतःश्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्विचालितः

tenāhaṃ sāṃkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥśrāvitastrividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyādvicālitaḥ

सोऽहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम्मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः

so'haṃ tāmakhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitāmmuktarāgaścarāmyekaḥ pade paramake sthitaḥ

वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिःज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते

vairāgyaṃ punaretasya mokṣasya paramo vidhiḥjñānādeva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate

ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत्महद्द्वंद्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा

jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahatmahaddvaṃdvapramokṣāya sā siddhiryā vayotigā

सेयं परमिका बुद्धिः प्राप्ता निर्द्वंद्वता मयाइहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना

seyaṃ paramikā buddhiḥ prāptā nirdvaṃdvatā mayāihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā

यथा क्षेत्रं मृदूभूतमद्भिराप्लावितं तथाजनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम्

yathā kṣetraṃ mṛdūbhūtamadbhirāplāvitaṃ tathājanayatyaṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvatpunarbhavam

यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्र तत्र वाप्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते

yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra tatra vāprāpyāpyaṅkurahetutvamabījatvānna jāyate

तद्वद्भगवता तेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणाज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते

tadvadbhagavatā tena śikhāproktena bhikṣuṇājñānaṃ kṛtamabījaṃ me viṣayeṣu na jāyate

नाभिषज्जति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहेनाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागदोषयोः

nābhiṣajjati kasmiṃścinnānarthe na parigrahenābhirajyati caiteṣu vyarthatvādrāgadoṣayoḥ

यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत्सव्यं वास्या च यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम

yaśca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayetsavyaṃ vāsyā ca yastakṣetsamāvetāvubhau mama

सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनःमुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः

sukhī so'hamavāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥmuktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo'nyaistridaṇḍibhiḥ

मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर्महर्षिभिःज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम्

mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭā pūrvairmaharṣibhiḥjñānaṃ lokottaraṃ yacca sarvatyāgaśca karmaṇām

ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाःकर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः

jñānaniṣṭhāṃ vadantyeke mokṣaśāstravido janāḥkarmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ

प्रहायोभयमप्येतज्ज्ञानं कर्म च केवलम्तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना

prahāyobhayamapyetajjñānaṃ karma ca kevalamtṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā

यमे च नियमे चैव द्वेषे कामे परिग्रहेमाने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः

yame ca niyame caiva dveṣe kāme parigrahemāne dambhe tathā snehe sadṛśāste kuṭumbibhiḥ

त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित्छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे

tridaṇḍādiṣu yadyasti mokṣo jñānena kenacitchatrādiṣu kathaṃ na syāttulyahetau parigrahe

येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्यचित्तत्तदालम्बते द्रव्यं सर्वः स्वे स्वे परिग्रहे

yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasyacittattadālambate dravyaṃ sarvaḥ sve sve parigrahe

दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरम्उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते

doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajatyāśramāntaramutsṛjanparigṛhṇaṃśca so'pi saṅgānna mucyate

आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनिराजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन हेतुना

ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmanirājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena hetunā

अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम्मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः

atha satyādhipatye'pi jñānenaiveha kevalammucyante kiṃ na mucyante pade paramake sthitāḥ

काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धः कमण्डलुःलिङ्गान्यत्यर्थमेतानि न मोक्षायेति मे मतिः

kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaḥ kamaṇḍaluḥliṅgānyatyarthametāni na mokṣāyeti me matiḥ

यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम्निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम्

yadi satyapi liṅge'smiñjñānamevātra kāraṇamnirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam

अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिःकिं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते

atha vā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥkiṃ tadevārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate

आकिंचन्ये न मोक्षोऽस्ति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम्कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते

ākiṃcanye na mokṣo'sti kaiṃcanye nāsti bandhanamkaiṃcanye cetare caiva janturjñānena mucyate

तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहेबन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम्

tasmāddharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahebandhanāyataneṣveṣu viddhyabandhe pade sthitam

राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनःमोक्षाश्मनिशितेनेह छिन्नस्त्यागासिना मया

rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥmokṣāśmaniśiteneha chinnastyāgāsinā mayā

सोऽहमेवंगतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकिअयथार्थो हि ते वर्णो वक्ष्यामि शृणु तन्मम

so'hamevaṃgato mukto jātāsthastvayi bhikṣukiayathārtho hi te varṇo vakṣyāmi śṛṇu tanmama

सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयःतवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः

saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapuragryaṃ tathā vayaḥtavaitāni samastāni niyamaśceti saṃśayaḥ

यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम्मुक्तोऽयं स्यान्न वेत्यस्माद्धर्षितो मत्परिग्रहः

yaccāpyananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitammukto'yaṃ syānna vetyasmāddharṣito matparigrahaḥ

न च कामसमायुक्ते मुक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डकम्न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना

na ca kāmasamāyukte mukte'pyasti tridaṇḍakamna rakṣyate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā

मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमःआश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम्

matpakṣasaṃśrayāccāyaṃ śṛṇu yaste vyatikramaḥāśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham

प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरे तथाकस्य वा संनिसर्गात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम

praveśaste kṛtaḥ kena mama rāṣṭre pure tathākasya vā saṃnisargāttvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama

वर्णप्रवरमुख्यासि ब्राह्मणी क्षत्रियो ह्यहम्नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम्

varṇapravaramukhyāsi brāhmaṇī kṣatriyo hyahamnāvayorekayogo'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram

वर्तसे मोक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये त्वहमाश्रमेअयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयोऽऽश्रमसंकरः

vartase mokṣadharmeṣu gārhasthye tvahamāśrameayaṃ cāpi sukaṣṭaste dvitīyo''śramasaṃkaraḥ

सगोत्रां वासगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम्सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः

sagotrāṃ vāsagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha māmsagotramāviśantyāste tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ

अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोऽप्यथ वा क्वचित्अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः

atha jīvati te bhartā proṣito'pyatha vā kvacitagamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ

सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसिअविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः

sā tvametānyakāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasiavijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ

अथ वापि स्वतन्त्रासि स्वदोषेणेह केनचित्यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम्

atha vāpi svatantrāsi svadoṣeṇeha kenacityadi kiṃcicchrutaṃ te'sti sarvaṃ kṛtamanarthakam

इदमन्यत्तृतीयं ते भावस्पर्शविघातकम्दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं प्रवक्तव्यं प्रकाशितम्

idamanyattṛtīyaṃ te bhāvasparśavighātakamduṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ pravaktavyaṃ prakāśitam

न मय्येवाभिसंधिस्ते जयैषिण्या जये कृतःयेयं मत्परिषत्कृत्स्ना जेतुमिच्छसि तामपि

na mayyevābhisaṃdhiste jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥyeyaṃ matpariṣatkṛtsnā jetumicchasi tāmapi

तथा ह्येवं पुनश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसिमत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भावनाय च

tathā hyevaṃ punaśca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasimatpakṣapratighātāya svapakṣodbhāvanāya ca

सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिताभूयः सृजसि योगास्त्रं विषामृतमिवैकधा

sā svenāmarṣajena tvamṛddhimohena mohitābhūyaḥ sṛjasi yogāstraṃ viṣāmṛtamivaikadhā

इच्छतोर्हि द्वयोर्लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमःअलाभश्चाप्यरक्तस्य सोऽत्र दोषो विषोपमः

icchatorhi dvayorlābhaḥ strīpuṃsoramṛtopamaḥalābhaścāpyaraktasya so'tra doṣo viṣopamaḥ

मा स्प्राक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालयकृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया ममएतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम्

mā sprākṣīḥ sādhu jānīṣva svaśāstramanupālayakṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mamaetatsarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitum

सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेःतत्त्वं सत्रप्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम्

sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yadyanyasya mahīpateḥtattvaṃ satrapraticchannā mayi nārhasi gūhitum

न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचनन स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः

na rājānaṃ mṛṣā gacchenna dvijātiṃ kathaṃcanana striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyurhyete mṛṣāgatāḥ

राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम्रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम्

rājñāṃ hi balamaiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balamrūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balamanuttamam

अत एतैर्बलैरेते बलिनः स्वार्थमिच्छताआर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम्

ata etairbalairete balinaḥ svārthamicchatāārjavenābhigantavyā vināśāya hyanārjavam

सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनःकृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtimātmanaḥkṛtyamāgamane caiva vaktumarhasi tattvataḥ

इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैःप्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत

ityetairasukhairvākyairayuktairasamañjasaiḥpratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata

उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शनाततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम्

uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanātataścārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum

नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैःअपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम्

navabhirnavabhiścaiva doṣairvāgbuddhidūṣaṇaiḥapetamupapannārthamaṣṭādaśaguṇānvitam

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनःपञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप

saukṣmyaṃ saṃkhyākramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥpañcaitānyarthajātāni vākyamityucyate nṛpa

एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम्शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः

eṣāmekaikaśo'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇamśṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ

ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यथाभेदेन वर्ततेतत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते

jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yathābhedena vartatetatrātiśayinī buddhistatsaukṣmyamiti vartate

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागशःकंचिदर्थमभिप्रेत्य सा संख्येत्युपधार्यताम्

doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgaśaḥkaṃcidarthamabhipretya sā saṃkhyetyupadhāryatām

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम्क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः

idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yadvivakṣitamkramayogaṃ tamapyāhurvākyaṃ vākyavido janāḥ

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतःइदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः

dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥidaṃ taditi vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ

इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायतेतत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते

icchādveṣabhavairduḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyatetatra yā nṛpate vṛttistatprayojanamiṣyate

तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिपएकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय

tānyetāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipaekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya

उपेतार्थमभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम्नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव

upetārthamabhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikamnāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava

न गुर्वक्षरसंबद्धं पराङ्मुखमुखं न चनानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम्

na gurvakṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukhamukhaṃ na canānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpyasaṃskṛtam

न न्यूनं कष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न चन शेषं नानुकल्पेन निष्कारणमहेतुकम्

na nyūnaṃ kaṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na cana śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇamahetukam

कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्यादानार्यकात्तथाह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन

kāmātkrodhādbhayāllobhāddainyādānāryakāttathāhrīto'nukrośato mānānna vakṣyāmi kathaṃcana

वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृपसममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते

vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ nṛpasamameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakāśate

वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यतेस्वार्थमाह परार्थं वा तदा वाक्यं न रोहति

vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyatesvārthamāha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na rohati

अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवःविशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत्

atha yaḥ svārthamutsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥviśaṅkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat

यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषतेश्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप

yastu vaktā dvayorarthamaviruddhaṃ prabhāṣateśrotuścaivātmanaścaiva sa vaktā netaro nṛpa

तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदाअविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि

tadarthavadidaṃ vākyamupetaṃ vākyasaṃpadāavikṣiptamanā rājannekāgraḥ śrotumarhasi

कासि कस्य कुतो वेति त्वयाहमभिचोदितातत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु

kāsi kasya kuto veti tvayāhamabhicoditātatrottaramidaṃ vākyaṃ rājannekamanāḥ śṛṇu

यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दुभिःसुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः

yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaścodabindubhiḥsuśliṣṭāni tathā rājanprāṇināmiha saṃbhavaḥ

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि चपृथगात्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्

śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi capṛthagātmā daśātmānaḥ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat

न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयःएकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे

na caiṣāṃ codanā kācidastītyeṣa viniścayaḥekaikasyeha vijñānaṃ nāstyātmani tathā pare

न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्ततेतथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम्संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः

na veda cakṣuścakṣuṣṭvaṃ śrotraṃ nātmani vartatetathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparamsaṃśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṃsavaḥ

बाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणुरूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयःयथैवात्र तथान्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः

bāhyānanyānapekṣante guṇāṃstānapi me śṛṇurūpaṃ cakṣuḥ prakāśaśca darśane hetavastrayaḥyathaivātra tathānyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ

ज्ञानज्ञेयान्तरे तस्मिन्मनो नामापरो गुणःविचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी

jñānajñeyāntare tasminmano nāmāparo guṇaḥvicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī

द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतःयेन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति

dvādaśastvaparastatra buddhirnāma guṇaḥ smṛtaḥyena saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati

अथ द्वादशके तस्मिन्सत्त्वं नामापरो गुणःमहासत्त्वोऽल्पसत्त्वो वा जन्तुर्येनानुमीयते

atha dvādaśake tasminsattvaṃ nāmāparo guṇaḥmahāsattvo'lpasattvo vā janturyenānumīyate

क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत्र चतुर्दशःममायमिति येनायं मन्यते न च मन्यते

kṣetrajña iti cāpyanyo guṇastatra caturdaśaḥmamāyamiti yenāyaṃ manyate na ca manyate

अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतःपृथक्कलासमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते

atha pañcadaśo rājanguṇastatrāparaḥ smṛtaḥpṛthakkalāsamūhasya sāmagryaṃ tadihocyate

गुणस्त्वेवापरस्तत्र संघात इति षोडशःआकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणौ यस्मिन्समाश्रितौ

guṇastvevāparastatra saṃghāta iti ṣoḍaśaḥākṛtirvyaktirityetau guṇau yasminsamāśritau

सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रियेइति चैकोनविंशोऽयं द्वंद्वयोग इति स्मृतः

sukhaduḥkhe jarāmṛtyū lābhālābhau priyāpriyeiti caikonaviṃśo'yaṃ dvaṃdvayoga iti smṛtaḥ

ऊर्ध्वमेकोनविंशत्याः कालो नामापरो गुणःइतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम्

ūrdhvamekonaviṃśatyāḥ kālo nāmāparo guṇaḥitīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam

विंशकश्चैष संघातो महाभूतानि पञ्च चसदसद्भावयोगौ च गुणावन्यौ प्रकाशकौ

viṃśakaścaiṣa saṃghāto mahābhūtāni pañca casadasadbhāvayogau ca guṇāvanyau prakāśakau

इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताःविधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे

ityevaṃ viṃśatiścaiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥvidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti traya ete guṇāḥ pare

एकविंशश्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताःसमग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम्

ekaviṃśaśca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥsamagrā yatra vartante taccharīramiti smṛtam

अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छतिव्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति

avyaktaṃ prakṛtiṃ tvāsāṃ kalānāṃ kaścidicchativyaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati

अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयीमथ चतुष्टयीम्प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः

avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayīmatha catuṣṭayīmprakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantyadhyātmacintakāḥ

सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गताअहं च त्वं च राजेन्द्र ये चाप्यन्ये शरीरिणः

seyaṃ prakṛtiravyaktā kalābhirvyaktatāṃ gatāahaṃ ca tvaṃ ca rājendra ye cāpyanye śarīriṇaḥ

बिन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाःयासामेव निपातेन कललं नाम जायते

bindunyāsādayo'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥyāsāmeva nipātena kalalaṃ nāma jāyate

कललादर्बुदोत्पत्तिः पेशी चाप्यर्बुदोद्भवापेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः

kalalādarbudotpattiḥ peśī cāpyarbudodbhavāpeśyāstvaṅgābhinirvṛttirnakharomāṇi cāṅgataḥ

संपूर्णे नवमे मासे जन्तोर्जातस्य मैथिलजायते नामरूपत्वं स्त्री पुमान्वेति लिङ्गतः

saṃpūrṇe navame māse jantorjātasya maithilajāyate nāmarūpatvaṃ strī pumānveti liṅgataḥ

जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलिकौमाररूपमापन्नं रूपतो नोपलभ्यते

jātamātraṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅgulikaumārarūpamāpannaṃ rūpato nopalabhyate

कौमाराद्यौवनं चापि स्थाविर्यं चापि यौवनात्अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते

kaumārādyauvanaṃ cāpi sthāviryaṃ cāpi yauvanātanena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate

कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणेवर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते

kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇevartate sarvabhūteṣu saukṣmyāttu na vibhāvyate

न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न चअवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः

na caiṣāmapyayo rājam̐llakṣyate prabhavo na caavasthāyāmavasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ

तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतःअजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः

tasyāpyevaṃprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ

कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतःसंबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह

kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto vedaṃ na vā kutaḥsaṃbandhaḥ ko'sti bhūtānāṃ svairapyavayavairiha

यथादित्यान्मणेश्चैव वीरुद्भ्यश्चैव पावकःभवत्येवं समुदयात्कलानामपि जन्तवः

yathādityānmaṇeścaiva vīrudbhyaścaiva pāvakaḥbhavatyevaṃ samudayātkalānāmapi jantavaḥ

आत्मन्येवात्मनात्मानं यथा त्वमनुपश्यसिएवमेवात्मनात्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसियद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि

ātmanyevātmanātmānaṃ yathā tvamanupaśyasievamevātmanātmānamanyasminkiṃ na paśyasiyadyātmani parasmiṃśca samatāmadhyavasyasi

अथ मां कासि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसिइदं मे स्यादिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तस्य मैथिलकासि कस्य कुतो वेति वचने किं प्रयोजनम्

atha māṃ kāsi kasyeti kimarthamanupṛcchasiidaṃ me syādidaṃ neti dvaṃdvairmuktasya maithilakāsi kasya kuto veti vacane kiṃ prayojanam

रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये संधिविग्रहेकृतवान्यो महीपाल किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्

ripau mitre'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahekṛtavānyo mahīpāla kiṃ tasminmuktalakṣaṇam

त्रिवर्गे सप्तधा व्यक्तं यो न वेदेह कर्मसुसङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्

trivarge saptadhā vyaktaṃ yo na vedeha karmasusaṅgavānyastrivarge ca kiṃ tasminmuktalakṣaṇam

प्रिये चैवाप्रिये चैव दुर्बले बलवत्यपियस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्

priye caivāpriye caiva durbale balavatyapiyasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam

तदमुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृपसुहृद्भिः स निवार्यस्ते विचित्तस्येव भेषजैः

tadamuktasya te mokṣe yo'bhimāno bhavennṛpasuhṛdbhiḥ sa nivāryaste vicittasyeva bheṣajaiḥ

तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदमआत्मनात्मनि संपश्येत्किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्

tāni tānyanusaṃdṛśya saṅgasthānānyariṃdamaātmanātmani saṃpaśyetkiṃ tasminmuktalakṣaṇam

इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य कानिचित्चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु

imānyanyāni sūkṣmāṇi mokṣamāśritya kānicitcaturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu

य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति हएकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti haekameva sa vai rājā puramadhyāvasatyuta

तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठतिगृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते

tatpure caikamevāsya gṛhaṃ yadadhitiṣṭhatigṛhe śayanamapyekaṃ niśāyāṃ yatra līyate

शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठतितदनेन प्रसङ्गेन फलेनैवेह युज्यते

śayyārdhaṃ tasya cāpyatra strīpūrvamadhitiṣṭhatitadanena prasaṅgena phalenaiveha yujyate

एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु चगुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहौ प्रति

evamevopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu caguṇeṣu parimeyeṣu nigrahānugrahau prati

परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जतेसंधिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता

paratantraḥ sadā rājā svalpe so'pi prasajjatesaṃdhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā

स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रतामन्त्रे चामात्यसमितौ कुत एव स्वतन्त्रता

strīṣu krīḍāvihāreṣu nityamasyāsvatantratāmantre cāmātyasamitau kuta eva svatantratā

यदा त्वाज्ञापयत्यन्यांस्तदास्योक्ता स्वतन्त्रताअवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः

yadā tvājñāpayatyanyāṃstadāsyoktā svatantratāavaśaḥ kāryate tatra tasmiṃstasminguṇe sthitaḥ

स्वप्तुकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैःशयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः

svaptukāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhirjanaiḥśayane cāpyanujñātaḥ supta utthāpyate'vaśaḥ

स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यग्नीन्यजेति चवदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः

snāhyālabha piba prāśa juhudhyagnīnyajeti cavadasva śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ

अभिगम्याभिगम्यैनं याचन्ते सततं नराःन चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनात्

abhigamyābhigamyainaṃ yācante satataṃ narāḥna cāpyutsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanāt

दाने कोशक्षयो ह्यस्य वैरं चाप्यप्रयच्छतःक्षणेनास्योपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः

dāne kośakṣayo hyasya vairaṃ cāpyaprayacchataḥkṣaṇenāsyopavartante doṣā vairāgyakārakāḥ

प्राज्ञाञ्शूरांस्तथैवाढ्यानेकस्थानेऽपि शङ्कतेभयमप्यभये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते

prājñāñśūrāṃstathaivāḍhyānekasthāne'pi śaṅkatebhayamapyabhaye rājño yaiśca nityamupāsyate

यदा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मयातदैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम्

yadā caite praduṣyanti rājanye kīrtitā mayātadaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam

सर्वः स्वे स्वे गृहे राजा सर्वः स्वे स्वे गृहे गृहीनिग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः

sarvaḥ sve sve gṛhe rājā sarvaḥ sve sve gṛhe gṛhīnigrahānugrahau kurvaṃstulyo janaka rājabhiḥ

पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयःपरैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः

putrā dārāstathaivātmā kośo mitrāṇi saṃcayaḥparaiḥ sādhāraṇā hyete taistairevāsya hetubhiḥ

हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतःलोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते

hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥlokasādhāraṇeṣveṣu mithyājñānena tapyate

अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैःशिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः

amukto mānasairduḥkhairicchādveṣapriyodbhavaiḥśirorogādibhī rogaistathaiva vinipātibhiḥ

द्वंद्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितःबहुप्रत्यर्थिकं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः

dvaṃdvaistaistairupahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥbahupratyarthikaṃ rājyamupāste gaṇayanniśāḥ

तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत्को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत्

tadalpasukhamatyarthaṃ bahuduḥkhamasāravatko rājyamabhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet

ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसेबलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप

mamedamiti yaccedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyasebalaṃ kośamamātyāṃśca kasyaitāni na vā nṛpa

मित्रामात्यं पुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिःसप्ताङ्गश्चक्रसंघातो राज्यमित्युच्यते नृप

mitrāmātyaṃ puraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥsaptāṅgaścakrasaṃghāto rājyamityucyate nṛpa

सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतःअन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः

saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥanyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato'dhikaḥ

तेषु तेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यतेयेन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते

teṣu teṣu hi kāleṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyateyena yatsidhyate kāryaṃ tatprādhānyāya kalpate

सप्ताङ्गश्चापि संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तमसंभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत्

saptāṅgaścāpi saṃghātastrayaścānye nṛpottamasaṃbhūya daśavargo'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavat

यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मरतो भवेत्स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः

yaśca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharmarato bhavetsa tuṣyeddaśabhāgena tatastvanyo daśāvaraiḥ

नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम्राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम्

nāstyasādhāraṇo rājā nāsti rājyamarājakamrājye'sati kuto dharmo dharme'sati kutaḥ param

योऽप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोःपृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते

yo'pyatra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥpṛthivī dakṣiṇā yasya so'śvamedho na vidyate

साहमेतानि कर्माणि राज्यदुःखानि मैथिलसमर्था शतशो वक्तुमथ वापि सहस्रशः

sāhametāni karmāṇi rājyaduḥkhāni maithilasamarthā śataśo vaktumatha vāpi sahasraśaḥ

स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहेन मामेवंविधां मुक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि

svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahena māmevaṃvidhāṃ muktāmīdṛśaṃ vaktumarhasi

ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतःसोपायः सोपनिषदः सोपासङ्गः सनिश्चयः

nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhācchrutaḥsopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopāsaṅgaḥ saniścayaḥ

तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतःछत्रादिषु विशेषेषु कथं सङ्गः पुनर्नृप

tasya te muktasaṅgasya pāśānākramya tiṣṭhataḥchatrādiṣu viśeṣeṣu kathaṃ saṅgaḥ punarnṛpa

श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मिथ्या वापि श्रुतं श्रुतम्अथ वा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया

śrutaṃ te na śrutaṃ manye mithyā vāpi śrutaṃ śrutamatha vā śrutasaṃkāśaṃ śrutamanyacchrutaṃ tvayā

अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसिअभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा

athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhasiabhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhastvaṃ prākṛto yathā

सत्त्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मयाकिं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वतः

sattvenānupraveśo hi yo'yaṃ tvayi kṛto mayākiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi mukto'si sarvataḥ

नियमो ह्येष धर्मेषु यतीनां शून्यवासिताशून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम्

niyamo hyeṣa dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitāśūnyamāvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūṣitam

न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघन गात्रावयवैरन्यैः स्पृशामि त्वा नराधिप

na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cānaghana gātrāvayavairanyaiḥ spṛśāmi tvā narādhipa

कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिनानैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वासद्वा मिथः कृतम्

kule mahati jātena hrīmatā dīrghadarśinānaitatsadasi vaktavyaṃ sadvāsadvā mithaḥ kṛtam

ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथामात्या गुरूत्तमाःत्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम्

brāhmaṇā guravaśceme tathāmātyā gurūttamāḥtvaṃ cātha gururapyeṣāmevamanyonyagauravam

तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षतास्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि

tadevamanusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatāstrīpuṃsoḥ samavāyo'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi

यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम्तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वयि वत्स्यामि मैथिल

yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitamtiṣṭhatyaspṛśatī tadvattvayi vatsyāmi maithila

यदि वाप्यस्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचनज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा

yadi vāpyaspṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kaṃcanajñānaṃ kṛtamabījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā

स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं नावाप्य दुर्विदम्उभयोरन्तराले च वर्तसे मोक्षवातिकः

sa gārhasthyāccyutaśca tvaṃ mokṣaṃ nāvāpya durvidamubhayorantarāle ca vartase mokṣavātikaḥ

न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोःभावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः

na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥbhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṃkaraḥ

वर्णाश्रमपृथक्त्वे च दृष्टार्थस्यापृथक्त्विनःनान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्प्रवर्तते

varṇāśramapṛthaktve ca dṛṣṭārthasyāpṛthaktvinaḥnānyadanyaditi jñātvā nānyadanyatpravartate

पाणौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिकाःआश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रया वयम्

pāṇau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payasi makṣikāḥāśritāśrayayogena pṛthaktvenāśrayā vayam

न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिकाःस्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम्

na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaścāpi na makṣikāḥsvayamevāśrayantyete bhāvā na tu parāśrayam

पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव चपरस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः

pṛthaktvādāśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva caparasparapṛthaktvācca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ

नास्मि वर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथातव राजन्सवर्णास्मि शुद्धयोनिरविप्लुता

nāsmi varṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathātava rājansavarṇāsmi śuddhayoniraviplutā

प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतःकुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम्

pradhāno nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥkule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām

द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्वारश्च पर्वतःमम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह

droṇaśca śataśṛṅgaśca vakradvāraśca parvataḥmama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha

साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधेविनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम्

sāhaṃ tasminkule jātā bhartaryasati madvidhevinītā mokṣadharmeṣu carāmyekā munivratam

नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनीन धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि धृतव्रता

nāsmi satrapraticchannā na parasvābhimāninīna dharmasaṃkarakarī svadharme'smi dhṛtavratā

नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्यप्रवादिनीनासमीक्ष्यागता चाहं त्वत्सकाशं जनाधिप

nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣyapravādinīnāsamīkṣyāgatā cāhaṃ tvatsakāśaṃ janādhipa

मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाहं कुशलैषिणीतव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता

mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvāhaṃ kuśalaiṣiṇītava mokṣasya cāpyasya jijñāsārthamihāgatā

न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोःमुक्तो न मुच्यते यश्च शान्तो यश्च न शाम्यति

na vargasthā bravīmyetatsvapakṣaparapakṣayoḥmukto na mucyate yaśca śānto yaśca na śāmyati

यथा शून्ये पुरागारे भिक्षुरेकां निशां वसेत्तथा हि त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम्

yathā śūnye purāgāre bhikṣurekāṃ niśāṃ vasettathā hi tvaccharīre'sminnimāṃ vatsyāmi śarvarīm

साहमासनदानेन वागातिथ्येन चार्चितासुप्ता सुशरणा प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल

sāhamāsanadānena vāgātithyena cārcitāsuptā suśaraṇā prītā śvo gamiṣyāmi maithila

इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति चश्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परम्

ityetāni sa vākyāni hetumantyarthavanti caśrutvā nādhijagau rājā kiṃcidanyadataḥ param