Parva.Adhyaya 12.312

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

स मोक्षमनुचिन्त्यैव शुकः पितरमभ्यगात्प्राहाभिवाद्य च गुरुं श्रेयोर्थी विनयान्वितः

sa mokṣamanucintyaiva śukaḥ pitaramabhyagātprāhābhivādya ca guruṃ śreyorthī vinayānvitaḥ

मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान्प्रब्रवीतु मेयथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत्प्रभो

mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavānprabravītu meyathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhavetprabho

श्रुत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम्अधीष्व पुत्र मोक्षं वै धर्मांश्च विविधानपि

śrutvā putrasya vacanaṃ paramarṣiruvāca tamadhīṣva putra mokṣaṃ vai dharmāṃśca vividhānapi

पितुर्नियोगाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरःयोगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव भारत

piturniyogājjagrāha śuko brahmavidāṃ varaḥyogaśāstraṃ ca nikhilaṃ kāpilaṃ caiva bhārata

स तं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम्मेने पुत्रं यदा व्यासो मोक्षविद्याविशारदम्

sa taṃ brāhmyā śriyā yuktaṃ brahmatulyaparākramammene putraṃ yadā vyāso mokṣavidyāviśāradam

उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम्स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन विशेषतः

uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvaramsa te vakṣyati mokṣārthaṃ nikhilena viśeṣataḥ

पितुर्नियोगादगमन्मैथिलं जनकं नृपम्प्रष्टुं धर्मस्य निष्ठां वै मोक्षस्य च परायणम्

piturniyogādagamanmaithilaṃ janakaṃ nṛpampraṣṭuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mokṣasya ca parāyaṇam

उक्तश्च मानुषेण त्वं पथा गच्छेत्यविस्मितःन प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै

uktaśca mānuṣeṇa tvaṃ pathā gacchetyavismitaḥna prabhāveṇa gantavyamantarikṣacareṇa vai

आर्जवेणैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा पथानान्वेष्टव्या विशेषास्तु विशेषा हि प्रसङ्गिनः

ārjaveṇaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā pathānānveṣṭavyā viśeṣāstu viśeṣā hi prasaṅginaḥ

अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपेस्थातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम्

ahaṃkāro na kartavyo yājye tasminnarādhipesthātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayam

स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदःयाज्यो मम स यद्ब्रूयात्तत्कार्यमविशङ्कया

sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥyājyo mama sa yadbrūyāttatkāryamaviśaṅkayā

एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिःपद्भ्यां शक्तोऽन्तरिक्षेण क्रान्तुं भूमिं ससागराम्

evamuktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥpadbhyāṃ śakto'ntarikṣeṇa krāntuṃ bhūmiṃ sasāgarām

स गिरींश्चाप्यतिक्रम्य नदीस्तीर्त्वा सरांसि चबहुव्यालमृगाकीर्णा विविधाश्चाटवीस्तथा

sa girīṃścāpyatikramya nadīstīrtvā sarāṃsi cabahuvyālamṛgākīrṇā vividhāścāṭavīstathā

मेरोर्हरेश्च द्वे वर्षे वर्षं हैमवतं तथाक्रमेणैव व्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत्

merorhareśca dve varṣe varṣaṃ haimavataṃ tathākrameṇaiva vyatikramya bhārataṃ varṣamāsadat

स देशान्विविधान्पश्यंश्चीनहूणनिषेवितान्आर्यावर्तमिमं देशमाजगाम महामुनिः

sa deśānvividhānpaśyaṃścīnahūṇaniṣevitānāryāvartamimaṃ deśamājagāma mahāmuniḥ

पितुर्वचनमाज्ञाय तमेवार्थं विचिन्तयन्अध्वानं सोऽतिचक्राम खेऽचरः खे चरन्निव

piturvacanamājñāya tamevārthaṃ vicintayanadhvānaṃ so'ticakrāma khe'caraḥ khe caranniva

पत्तनानि च रम्याणि स्फीतानि नगराणि चरत्नानि च विचित्राणि शुकः पश्यन्न पश्यति

pattanāni ca ramyāṇi sphītāni nagarāṇi caratnāni ca vicitrāṇi śukaḥ paśyanna paśyati

उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि चपुण्यानि चैव तीर्थानि सोऽतिक्रम्य तथाध्वनः

udyānāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni capuṇyāni caiva tīrthāni so'tikramya tathādhvanaḥ

सोऽचिरेणैव कालेन विदेहानाससाद हरक्षितान्धर्मराजेन जनकेन महात्मना

so'cireṇaiva kālena videhānāsasāda harakṣitāndharmarājena janakena mahātmanā

तत्र ग्रामान्बहून्पश्यन्बह्वन्नरसभोजनान्पल्लीघोषान्समृद्धांश्च बहुगोकुलसंकुलान्

tatra grāmānbahūnpaśyanbahvannarasabhojanānpallīghoṣānsamṛddhāṃśca bahugokulasaṃkulān

स्फीतांश्च शालियवसैर्हंससारससेवितान्पद्मिनीभिश्च शतशः श्रीमतीभिरलंकृतान्

sphītāṃśca śāliyavasairhaṃsasārasasevitānpadminībhiśca śataśaḥ śrīmatībhiralaṃkṛtān

स विदेहानतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान्मिथिलोपवनं रम्यमाससाद महर्द्धिमत्

sa videhānatikramya samṛddhajanasevitānmithilopavanaṃ ramyamāsasāda maharddhimat

हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारीसमाकुलम्पश्यन्नपश्यन्निव तत्समतिक्रामदच्युतः

hastyaśvarathasaṃkīrṇaṃ naranārīsamākulampaśyannapaśyanniva tatsamatikrāmadacyutaḥ

मनसा तं वहन्भारं तमेवार्थं विचिन्तयन्आत्मारामः प्रसन्नात्मा मिथिलामाससाद ह

manasā taṃ vahanbhāraṃ tamevārthaṃ vicintayanātmārāmaḥ prasannātmā mithilāmāsasāda ha

तस्या द्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितःस्थितो ध्यानपरो मुक्तो विदितः प्रविवेश ह

tasyā dvāraṃ samāsādya dvārapālairnivāritaḥsthito dhyānaparo mukto viditaḥ praviveśa ha

स राजमार्गमासाद्य समृद्धजनसंकुलम्पार्थिवक्षयमासाद्य निःशङ्कः प्रविवेश ह

sa rājamārgamāsādya samṛddhajanasaṃkulampārthivakṣayamāsādya niḥśaṅkaḥ praviveśa ha

तत्रापि द्वारपालास्तमुग्रवाचो न्यषेधयन्तथैव च शुकस्तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत

tatrāpi dvārapālāstamugravāco nyaṣedhayantathaiva ca śukastatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata

न चातपाध्वसंतप्तः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितःप्रताम्यति ग्लायति वा नापैति च तथातपात्

na cātapādhvasaṃtaptaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥpratāmyati glāyati vā nāpaiti ca tathātapāt

तेषां तु द्वारपालानामेकः शोकसमन्वितःमध्यंगतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम्

teṣāṃ tu dvārapālānāmekaḥ śokasamanvitaḥmadhyaṃgatamivādityaṃ dṛṣṭvā śukamavasthitam

पूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिःप्रावेशयत्ततः कक्ष्यां द्वितीयां राजवेश्मनः

pūjayitvā yathānyāyamabhivādya kṛtāñjaliḥprāveśayattataḥ kakṣyāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ

तत्रासीनः शुकस्तात मोक्षमेवानुचिन्तयन्छायायामातपे चैव समदर्शी महाद्युतिः

tatrāsīnaḥ śukastāta mokṣamevānucintayanchāyāyāmātape caiva samadarśī mahādyutiḥ

तं मुहूर्तादिवागम्य राज्ञो मन्त्री कृताञ्जलिःप्रावेशयत्ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः

taṃ muhūrtādivāgamya rājño mantrī kṛtāñjaliḥprāveśayattataḥ kakṣyāṃ tṛtīyāṃ rājaveśmanaḥ

तत्रान्तःपुरसंबद्धं महच्चैत्ररथोपमम्सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम्

tatrāntaḥpurasaṃbaddhaṃ mahaccaitrarathopamamsuvibhaktajalākrīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapam

तद्दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री काननमुत्तमम्अर्हमासनमादिश्य निश्चक्राम ततः पुनः

taddarśayitvā sa śukaṃ mantrī kānanamuttamamarhamāsanamādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ

तं चारुवेषाः सुश्रोण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाःसूक्ष्मरक्ताम्बरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः

taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyastaruṇyaḥ priyadarśanāḥsūkṣmaraktāmbaradharāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ

संलापोल्लापकुशला नृत्तगीतविशारदाःस्मितपूर्वाभिभाषिण्यो रूपेणाप्सरसां समाः

saṃlāpollāpakuśalā nṛttagītaviśāradāḥsmitapūrvābhibhāṣiṇyo rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ

कामोपचारकुशला भावज्ञाः सर्वकोविदाःपरं पञ्चाशतो नार्यो वारमुख्याः समाद्रवन्

kāmopacārakuśalā bhāvajñāḥ sarvakovidāḥparaṃ pañcāśato nāryo vāramukhyāḥ samādravan

पाद्यादीनि प्रतिग्राह्य पूजया परयार्च्य चदेशकालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन्

pādyādīni pratigrāhya pūjayā parayārcya cadeśakālopapannena sādhvannenāpyatarpayan

तस्य भुक्तवतस्तात तदन्तःपुरकाननम्सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकश्येन भारत

tasya bhuktavatastāta tadantaḥpurakānanamsuramyaṃ darśayāmāsurekaikaśyena bhārata

क्रीडन्त्यश्च हसन्त्यश्च गायन्त्यश्चैव ताः शुकम्उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञाः सर्वाः पर्यचरंस्तदा

krīḍantyaśca hasantyaśca gāyantyaścaiva tāḥ śukamudārasattvaṃ sattvajñāḥ sarvāḥ paryacaraṃstadā

आरणेयस्तु शुद्धात्मा त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत्वश्येन्द्रियो जितक्रोधो न हृष्यति न कुप्यति

āraṇeyastu śuddhātmā trisaṃdehastrikarmakṛtvaśyendriyo jitakrodho na hṛṣyati na kupyati

तस्मै शय्यासनं दिव्यं वरार्हं रत्नभूषितम्स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं ददुस्ताः परमस्त्रियः

tasmai śayyāsanaṃ divyaṃ varārhaṃ ratnabhūṣitamspardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ dadustāḥ paramastriyaḥ

पादशौचं तु कृत्वैव शुकः संध्यामुपास्य चनिषसादासने पुण्ये तमेवार्थं विचिन्तयन्

pādaśaucaṃ tu kṛtvaiva śukaḥ saṃdhyāmupāsya caniṣasādāsane puṇye tamevārthaṃ vicintayan

पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणःमध्यरात्रे यथान्यायं निद्रामाहारयत्प्रभुः

pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhyānaparāyaṇaḥmadhyarātre yathānyāyaṃ nidrāmāhārayatprabhuḥ

ततो मुहूर्तादुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम्स्त्रीभिः परिवृतो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत

tato muhūrtādutthāya kṛtvā śaucamanantaramstrībhiḥ parivṛto dhīmāndhyānamevānvapadyata

अनेन विधिना कार्ष्णिस्तदहःशेषमच्युतःतां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास भारत

anena vidhinā kārṣṇistadahaḥśeṣamacyutaḥtāṃ ca rātriṃ nṛpakule vartayāmāsa bhārata