पर्व.अध्याय 12.331

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

ब्रह्मन्सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम्यच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे विस्मयं परमं गताः

brahmansumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrtitamyacchrutvā munayaḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात्आमथ्य मतिमन्थेन ज्ञानोदधिमनुत्तमम्

idaṃ śatasahasrāddhi bhāratākhyānavistarātāmathya matimanthena jñānodadhimanuttamam

नवनीतं यथा दध्नो मलयाच्चन्दनं यथाआरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा

navanītaṃ yathā dadhno malayāccandanaṃ yathāāraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo'mṛtaṃ yathā

समुद्धृतमिदं ब्रह्मन्कथामृतमनुत्तमम्तपोनिधे त्वयोक्तं हि नारायणकथाश्रयम्

samuddhṛtamidaṃ brahmankathāmṛtamanuttamamtaponidhe tvayoktaṃ hi nārāyaṇakathāśrayam

स हीशो भगवान्देवः सर्वभूतात्मभावनःअहो नारायणं तेजो दुर्दर्शं द्विजसत्तम

sa hīśo bhagavāndevaḥ sarvabhūtātmabhāvanaḥaho nārāyaṇaṃ tejo durdarśaṃ dvijasattama

यत्राविशन्ति कल्पान्ते सर्वे ब्रह्मादयः सुराःऋषयश्च सगन्धर्वा यच्च किंचिच्चराचरम्न ततोऽस्ति परं मन्ये पावनं दिवि चेह च

yatrāviśanti kalpānte sarve brahmādayaḥ surāḥṛṣayaśca sagandharvā yacca kiṃciccarācaramna tato'sti paraṃ manye pāvanaṃ divi ceha ca

सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्न तथा फलदं चापि नारायणकथा यथा

sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanamna tathā phaladaṃ cāpi nārāyaṇakathā yathā

सर्वथा पाविताः स्मेह श्रुत्वेमामादितः कथाम्हरेर्विश्वेश्वरस्येह सर्वपापप्रणाशनीम्

sarvathā pāvitāḥ smeha śrutvemāmāditaḥ kathāmharerviśveśvarasyeha sarvapāpapraṇāśanīm

न चित्रं कृतवांस्तत्र यदार्यो मे धनंजयःवासुदेवसहायो यः प्राप्तवाञ्जयमुत्तमम्

na citraṃ kṛtavāṃstatra yadāryo me dhanaṃjayaḥvāsudevasahāyo yaḥ prāptavāñjayamuttamam

न चास्य किंचिदप्राप्यं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषुत्रैलोक्यनाथो विष्णुः स यस्यासीत्साह्यकृत्सखा

na cāsya kiṃcidaprāpyaṃ manye lokeṣvapi triṣutrailokyanātho viṣṇuḥ sa yasyāsītsāhyakṛtsakhā

धन्याश्च सर्व एवासन्ब्रह्मंस्ते मम पूर्वकाःहिताय श्रेयसे चैव येषामासीज्जनार्दनः

dhanyāśca sarva evāsanbrahmaṃste mama pūrvakāḥhitāya śreyase caiva yeṣāmāsījjanārdanaḥ

तपसापि न दृश्यो हि भगवाँल्लोकपूजितःयं दृष्टवन्तस्ते साक्षाच्छ्रीवत्साङ्कविभूषणम्

tapasāpi na dṛśyo hi bhagavām̐llokapūjitaḥyaṃ dṛṣṭavantaste sākṣācchrīvatsāṅkavibhūṣaṇam

तेभ्यो धन्यतरश्चैव नारदः परमेष्ठिजःन चाल्पतेजसमृषिं वेद्मि नारदमव्ययम्श्वेतद्वीपं समासाद्य येन दृष्टः स्वयं हरिः

tebhyo dhanyataraścaiva nāradaḥ parameṣṭhijaḥna cālpatejasamṛṣiṃ vedmi nāradamavyayamśvetadvīpaṃ samāsādya yena dṛṣṭaḥ svayaṃ hariḥ

देवप्रसादानुगतं व्यक्तं तत्तस्य दर्शनम्यद्दृष्टवांस्तदा देवमनिरुद्धतनौ स्थितम्

devaprasādānugataṃ vyaktaṃ tattasya darśanamyaddṛṣṭavāṃstadā devamaniruddhatanau sthitam

बदरीमाश्रमं यत्तु नारदः प्राद्रवत्पुनःनरनारायणौ द्रष्टुं किं नु तत्कारणं मुने

badarīmāśramaṃ yattu nāradaḥ prādravatpunaḥnaranārāyaṇau draṣṭuṃ kiṃ nu tatkāraṇaṃ mune

श्वेतद्वीपान्निवृत्तश्च नारदः परमेष्ठिजःबदरीमाश्रमं प्राप्य समागम्य च तावृषी

śvetadvīpānnivṛttaśca nāradaḥ parameṣṭhijaḥbadarīmāśramaṃ prāpya samāgamya ca tāvṛṣī

कियन्तं कालमवसत्काः कथाः पृष्टवांश्च सःश्वेतद्वीपादुपावृत्ते तस्मिन्वा सुमहात्मनि

kiyantaṃ kālamavasatkāḥ kathāḥ pṛṣṭavāṃśca saḥśvetadvīpādupāvṛtte tasminvā sumahātmani

किमब्रूतां महात्मानौ नरनारायणावृषीतदेतन्मे यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि

kimabrūtāṃ mahātmānau naranārāyaṇāvṛṣītadetanme yathātattvaṃ sarvamākhyātumarhasi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसेयस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejaseyasya prasādādvakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं दृष्ट्वा च हरिमव्ययम्निवृत्तो नारदो राजंस्तरसा मेरुमागमत्हृदयेनोद्वहन्भारं यदुक्तं परमात्मना

prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ dṛṣṭvā ca harimavyayamnivṛtto nārado rājaṃstarasā merumāgamathṛdayenodvahanbhāraṃ yaduktaṃ paramātmanā

पश्चादस्याभवद्राजन्नात्मनः साध्वसं महत्यद्गत्वा दूरमध्वानं क्षेमी पुनरिहागतः

paścādasyābhavadrājannātmanaḥ sādhvasaṃ mahatyadgatvā dūramadhvānaṃ kṣemī punarihāgataḥ

ततो मेरोः प्रचक्राम पर्वतं गन्धमादनम्निपपात च खात्तूर्णं विशालां बदरीमनु

tato meroḥ pracakrāma parvataṃ gandhamādanamnipapāta ca khāttūrṇaṃ viśālāṃ badarīmanu

ततः स ददृशे देवौ पुराणावृषिसत्तमौतपश्चरन्तौ सुमहदात्मनिष्ठौ महाव्रतौ

tataḥ sa dadṛśe devau purāṇāvṛṣisattamautapaścarantau sumahadātmaniṣṭhau mahāvratau

तेजसाभ्यधिकौ सूर्यात्सर्वलोकविरोचनात्श्रीवत्सलक्षणौ पूज्यौ जटामण्डलधारिणौ

tejasābhyadhikau sūryātsarvalokavirocanātśrīvatsalakṣaṇau pūjyau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau

जालपादभुजौ तौ तु पादयोश्चक्रलक्षणौव्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ तथा मुष्कचतुष्किणौ

jālapādabhujau tau tu pādayoścakralakṣaṇauvyūḍhoraskau dīrghabhujau tathā muṣkacatuṣkiṇau

षष्टिदन्तावष्टदंष्ट्रौ मेघौघसदृशस्वनौस्वास्यौ पृथुललाटौ च सुहनू सुभ्रुनासिकौ

ṣaṣṭidantāvaṣṭadaṃṣṭrau meghaughasadṛśasvanausvāsyau pṛthulalāṭau ca suhanū subhrunāsikau

आतपत्रेण सदृशे शिरसी देवयोस्तयोःएवं लक्षणसंपन्नौ महापुरुषसंज्ञितौ

ātapatreṇa sadṛśe śirasī devayostayoḥevaṃ lakṣaṇasaṃpannau mahāpuruṣasaṃjñitau

तौ दृष्ट्वा नारदो हृष्टस्ताभ्यां च प्रतिपूजितःस्वागतेनाभिभाष्याथ पृष्टश्चानामयं तदा

tau dṛṣṭvā nārado hṛṣṭastābhyāṃ ca pratipūjitaḥsvāgatenābhibhāṣyātha pṛṣṭaścānāmayaṃ tadā

बभूवान्तर्गतमतिर्निरीक्ष्य पुरुषोत्तमौसदोगतास्तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृताः

babhūvāntargatamatirnirīkṣya puruṣottamausadogatāstatra ye vai sarvabhūtanamaskṛtāḥ

श्वेतद्वीपे मया दृष्टास्तादृशावृषिसत्तमौइति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्उपोपविविशे तत्र पीठे कुशमये शुभे

śvetadvīpe mayā dṛṣṭāstādṛśāvṛṣisattamauiti saṃcintya manasā kṛtvā cābhipradakṣiṇamupopaviviśe tatra pīṭhe kuśamaye śubhe

ततस्तौ तपसां वासौ यशसां तेजसामपिऋषी शमदमोपेतौ कृत्वा पूर्वाह्णिकं विधिम्

tatastau tapasāṃ vāsau yaśasāṃ tejasāmapiṛṣī śamadamopetau kṛtvā pūrvāhṇikaṃ vidhim

पश्चान्नारदमव्यग्रौ पाद्यार्घ्याभ्यां प्रपूज्य चपीठयोश्चोपविष्टौ तौ कृतातिथ्याह्निकौ नृप

paścānnāradamavyagrau pādyārghyābhyāṃ prapūjya capīṭhayoścopaviṣṭau tau kṛtātithyāhnikau nṛpa

तेषु तत्रोपविष्टेषु स देशोऽभिव्यराजतआज्याहुतिमहाज्वालैर्यज्ञवाटोऽग्निभिर्यथा

teṣu tatropaviṣṭeṣu sa deśo'bhivyarājataājyāhutimahājvālairyajñavāṭo'gnibhiryathā

अथ नारायणस्तत्र नारदं वाक्यमब्रवीत्सुखोपविष्टं विश्रान्तं कृतातिथ्यं सुखस्थितम्

atha nārāyaṇastatra nāradaṃ vākyamabravītsukhopaviṣṭaṃ viśrāntaṃ kṛtātithyaṃ sukhasthitam

अपीदानीं स भगवान्परमात्मा सनातनःश्वेतद्वीपे त्वया दृष्ट आवयोः प्रकृतिः परा

apīdānīṃ sa bhagavānparamātmā sanātanaḥśvetadvīpe tvayā dṛṣṭa āvayoḥ prakṛtiḥ parā

नारद उवाच · nārada uvāca

दृष्टो मे पुरुषः श्रीमान्विश्वरूपधरोऽव्ययःसर्वे हि लोकास्तत्रस्थास्तथा देवाः सहर्षिभिःअद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्यन्सनातनौ

dṛṣṭo me puruṣaḥ śrīmānviśvarūpadharo'vyayaḥsarve hi lokāstatrasthāstathā devāḥ saharṣibhiḥadyāpi cainaṃ paśyāmi yuvāṃ paśyansanātanau

यैर्लक्षणैरुपेतः स हरिरव्यक्तरूपधृक्तैर्लक्षणैरुपेतौ हि व्यक्तरूपधरौ युवाम्

yairlakṣaṇairupetaḥ sa hariravyaktarūpadhṛktairlakṣaṇairupetau hi vyaktarūpadharau yuvām

दृष्टौ मया युवां तत्र तस्य देवस्य पार्श्वतःइह चैवागतोऽस्म्यद्य विसृष्टः परमात्मना

dṛṣṭau mayā yuvāṃ tatra tasya devasya pārśvataḥiha caivāgato'smyadya visṛṣṭaḥ paramātmanā

को हि नाम भवेत्तस्य तेजसा यशसा श्रियासदृशस्त्रिषु लोकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम्

ko hi nāma bhavettasya tejasā yaśasā śriyāsadṛśastriṣu lokeṣu ṛte dharmātmajau yuvām

तेन मे कथितं पूर्वं नाम क्षेत्रज्ञसंज्ञितम्प्रादुर्भावाश्च कथिता भविष्यन्ति हि ये यथा

tena me kathitaṃ pūrvaṃ nāma kṣetrajñasaṃjñitamprādurbhāvāśca kathitā bhaviṣyanti hi ye yathā

तत्र ये पुरुषाः श्वेताः पञ्चेन्द्रियविवर्जिताःप्रतिबुद्धाश्च ते सर्वे भक्ताश्च पुरुषोत्तमम्

tatra ye puruṣāḥ śvetāḥ pañcendriyavivarjitāḥpratibuddhāśca te sarve bhaktāśca puruṣottamam

तेऽर्चयन्ति सदा देवं तैः सार्धं रमते च सःप्रियभक्तो हि भगवान्परमात्मा द्विजप्रियः

te'rcayanti sadā devaṃ taiḥ sārdhaṃ ramate ca saḥpriyabhakto hi bhagavānparamātmā dvijapriyaḥ

रमते सोऽर्च्यमानो हि सदा भागवतप्रियःविश्वभुक्सर्वगो देवो बान्धवो भक्तवत्सलःस कर्ता कारणं चैव कार्यं चातिबलद्युतिः

ramate so'rcyamāno hi sadā bhāgavatapriyaḥviśvabhuksarvago devo bāndhavo bhaktavatsalaḥsa kartā kāraṇaṃ caiva kāryaṃ cātibaladyutiḥ

तपसा योज्य सोऽऽत्मानं श्वेतद्वीपात्परं हि यत्तेज इत्यभिविख्यातं स्वयंभासावभासितम्

tapasā yojya so''tmānaṃ śvetadvīpātparaṃ hi yatteja ityabhivikhyātaṃ svayaṃbhāsāvabhāsitam

शान्तिः सा त्रिषु लोकेषु सिद्धानां भावितात्मनाम्एतया शुभया बुद्ध्या नैष्ठिकं व्रतमास्थितः

śāntiḥ sā triṣu lokeṣu siddhānāṃ bhāvitātmanāmetayā śubhayā buddhyā naiṣṭhikaṃ vratamāsthitaḥ

न तत्र सूर्यस्तपति न सोमोऽभिविराजतेन वायुर्वाति देवेशे तपश्चरति दुश्चरम्

na tatra sūryastapati na somo'bhivirājatena vāyurvāti deveśe tapaścarati duścaram

वेदीमष्टतलोत्सेधां भूमावास्थाय विश्वभुक्एकपादस्थितो देव ऊर्ध्वबाहुरुदङ्मुखःसाङ्गानावर्तयन्वेदांस्तपस्तेपे सुदुश्चरम्

vedīmaṣṭatalotsedhāṃ bhūmāvāsthāya viśvabhukekapādasthito deva ūrdhvabāhurudaṅmukhaḥsāṅgānāvartayanvedāṃstapastepe suduścaram

यद्ब्रह्मा ऋषयश्चैव स्वयं पशुपतिश्च यत्शेषाश्च विबुधश्रेष्ठा दैत्यदानवराक्षसाः

yadbrahmā ṛṣayaścaiva svayaṃ paśupatiśca yatśeṣāśca vibudhaśreṣṭhā daityadānavarākṣasāḥ

नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः सिद्धा राजर्षयश्च येहव्यं कव्यं च सततं विधिपूर्वं प्रयुञ्जतेकृत्स्नं तत्तस्य देवस्य चरणावुपतिष्ठति

nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ siddhā rājarṣayaśca yehavyaṃ kavyaṃ ca satataṃ vidhipūrvaṃ prayuñjatekṛtsnaṃ tattasya devasya caraṇāvupatiṣṭhati

याः क्रियाः संप्रयुक्तास्तु एकान्तगतबुद्धिभिःताः सर्वाः शिरसा देवः प्रतिगृह्णाति वै स्वयम्

yāḥ kriyāḥ saṃprayuktāstu ekāntagatabuddhibhiḥtāḥ sarvāḥ śirasā devaḥ pratigṛhṇāti vai svayam

न तस्यान्यः प्रियतरः प्रतिबुद्धैर्महात्मभिःविद्यते त्रिषु लोकेषु ततोऽस्म्यैकान्तिकं गतःइह चैवागतस्तेन विसृष्टः परमात्मना

na tasyānyaḥ priyataraḥ pratibuddhairmahātmabhiḥvidyate triṣu lokeṣu tato'smyaikāntikaṃ gataḥiha caivāgatastena visṛṣṭaḥ paramātmanā

एवं मे भगवान्देवः स्वयमाख्यातवान्हरिःआसिष्ये तत्परो भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यशः

evaṃ me bhagavāndevaḥ svayamākhyātavānhariḥāsiṣye tatparo bhūtvā yuvābhyāṃ saha nityaśaḥ