Parva.Adhyaya 12.37

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरःचिन्तयित्वा मुहूर्तं तु प्रत्युवाच तपोधनम्

evamukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥcintayitvā muhūrtaṃ tu pratyuvāca tapodhanam

किं भक्ष्यं किमभक्ष्यं च किं च देयं प्रशस्यतेकिं च पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह

kiṃ bhakṣyaṃ kimabhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ praśasyatekiṃ ca pātramapātraṃ vā tanme brūhi pitāmaha

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamsiddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoścaiva prajāpateḥ

सिद्धास्तपोव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम्धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम्

siddhāstapovrataparāḥ samāgamya purā vibhumdharmaṃ papracchurāsīnamādikāle prajāpatim

कथमन्नं कथं दानं कथमध्ययनं तपःकार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते

kathamannaṃ kathaṃ dānaṃ kathamadhyayanaṃ tapaḥkāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate

तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः

tairevamukto bhagavānmanuḥ svāyaṃbhuvo'bravītśuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपःअहिंसा सत्यमक्रोधः क्षमेज्या धर्मलक्षणम्

adattasyānupādānaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥahiṃsā satyamakrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam

य एव धर्मः सोऽधर्मोऽदेशेऽकाले प्रतिष्ठितःआदानमनृतं हिंसा धर्मो व्यावस्थिकः स्मृतः

ya eva dharmaḥ so'dharmo'deśe'kāle pratiṣṭhitaḥādānamanṛtaṃ hiṃsā dharmo vyāvasthikaḥ smṛtaḥ

द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम्अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः

dvividhau cāpyubhāvetau dharmādharmau vijānatāmapravṛttiḥ pravṛttiśca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ

अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम्अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च

apravṛtteramartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalamaśubhasyāśubhaṃ vidyācchubhasya śubhameva ca

एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथादैवं च दैवयुक्तं च प्राणश्च प्रलयश्च ह

etayoścobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathādaivaṃ ca daivayuktaṃ ca prāṇaśca pralayaśca ha

अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम्ऊर्ध्वं भवति संदेहादिह दृष्टार्थमेव वाअप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते

aprekṣāpūrvakaraṇādaśubhānāṃ śubhaṃ phalamūrdhvaṃ bhavati saṃdehādiha dṛṣṭārthameva vāaprekṣāpūrvakaraṇātprāyaścittaṃ vidhīyate

क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिःशरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रियेतदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति

krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥśarīrāṇāmupakleśo manasaśca priyāpriyetadauṣadhaiśca mantraiśca prāyaścittaiśca śāmyati

जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च सर्वतःवर्जयेन्न हि तं धर्मं येषां धर्मो न विद्यते

jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃśca sarvataḥvarjayenna hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmo na vidyate

दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाःयद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये

daśa vā vedaśāstrajñāstrayo vā dharmapāṭhakāḥyadbrūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye

अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाःश्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च

aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥśleṣmātakastathā viprairabhakṣyaṃ viṣameva ca

अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताःचतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये

abhakṣyā brāhmaṇairmatsyāḥ śakalairye vivarjitāḥcatuṣpātkacchapādanyo maṇḍūkā jalajāśca ye

भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाका बकाः प्लवाःकङ्को मद्गुश्च गृध्राश्च काकोलूकं तथैव च

bhāsā haṃsāḥ suparṇāśca cakravākā bakāḥ plavāḥkaṅko madguśca gṛdhrāśca kākolūkaṃ tathaiva ca

क्रव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश्च दंष्ट्रिणःयेषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः

kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāśca daṃṣṭriṇaḥyeṣāṃ cobhayato dantāścaturdaṃṣṭrāśca sarvaśaḥ

एडकाश्वखरोष्ट्रीणां सूतिकानां गवामपिमानुषीणां मृगीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः

eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavāmapimānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibedbrāhmaṇaḥ payaḥ

प्रेतान्नं सूतिकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम्अभोज्यं चाप्यपेयं च धेन्वा दुग्धमनिर्दशम्

pretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yacca kiṃcidanirdaśamabhojyaṃ cāpyapeyaṃ ca dhenvā dugdhamanirdaśam

तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य चचिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा

takṣṇaścarmāvakartuśca puṃścalyā rajakasya cacikitsakasya yaccānnamabhojyaṃ rakṣiṇastathā

गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनश्च येपरिवित्तिनपुंषां च बन्दिद्यूतविदां तथा

gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvinaśca yeparivittinapuṃṣāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā

वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत्सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत्

vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yatsurānugatamucchiṣṭamabhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat

पिष्टमांसेक्षुशाकानां विकाराः पयसस्तथासक्तुधानाकरम्भाश्च नोपभोज्याश्चिरस्थिताः

piṣṭamāṃsekṣuśākānāṃ vikārāḥ payasastathāsaktudhānākarambhāśca nopabhojyāścirasthitāḥ

पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताःअभोज्याश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः

pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpāśca vṛthā kṛtāḥabhojyāścāpyabhakṣyāśca brāhmaṇairgṛhamedhibhiḥ

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च मुनीन्गृह्याश्च देवताःपूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति

devānpitṝnmanuṣyāṃśca munīngṛhyāśca devatāḥpūjayitvā tataḥ paścādgṛhastho bhoktumarhati

यथा प्रव्रजितो भिक्षुर्गृहस्थः स्वगृहे वसेत्एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संवसन्धर्ममाप्नुयात्

yathā pravrajito bhikṣurgṛhasthaḥ svagṛhe vasetevaṃvṛttaḥ priyairdāraiḥ saṃvasandharmamāpnuyāt

न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणेन नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः

na dadyādyaśase dānaṃ na bhayānnopakāriṇena nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ

न मत्ते नैव चोन्मत्ते न स्तेने न चिकित्सकेन वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने

na matte naiva conmatte na stene na cikitsakena vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane

न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्वा यो न संस्कृतःअश्रोत्रिये मृतं दानं ब्राह्मणेऽब्रह्मवादिनि

na durjane dauṣkule vā vratairvā yo na saṃskṛtaḥaśrotriye mṛtaṃ dānaṃ brāhmaṇe'brahmavādini

असम्यक्चैव यद्दत्तमसम्यक्च प्रतिग्रहःउभयोः स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च

asamyakcaiva yaddattamasamyakca pratigrahaḥubhayoḥ syādanarthāya dāturādātureva ca

यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन्मज्जते मज्जते तद्वद्दाता यश्च प्रतीच्छकः

yathā khadiramālambya śilāṃ vāpyarṇavaṃ taranmajjate majjate tadvaddātā yaśca pratīcchakaḥ

काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यतेतपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही

kāṣṭhairārdrairyathā vahnirupastīrṇo na dīpyatetapaḥsvādhyāyacāritrairevaṃ hīnaḥ pratigrahī

कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ वा यथा पयःआश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्

kapāle yadvadāpaḥ syuḥ śvadṛtau vā yathā payaḥāśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam

निर्मन्त्रो निर्व्रतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकःअनुक्रोशात्प्रदातव्यं दीनेष्वेवं नरेष्वपि

nirmantro nirvrato yaḥ syādaśāstrajño'nasūyakaḥanukrośātpradātavyaṃ dīneṣvevaṃ nareṣvapi

न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायाप्यपकारिणेआप्ताचरितमित्येव धर्म इत्येव वा पुनः

na vai deyamanukrośāddīnāyāpyapakāriṇeāptācaritamityeva dharma ityeva vā punaḥ

निष्कारणं स्म तद्दत्तं ब्राह्मणे धर्मवर्जितेभवेदपात्रदोषेण न मेऽत्रास्ति विचारणा

niṣkāraṇaṃ sma taddattaṃ brāhmaṇe dharmavarjitebhavedapātradoṣeṇa na me'trāsti vicāraṇā

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगःब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥbrāhmaṇaścānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफलाशकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा

yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalāśakunirvāpyapakṣaḥ syānnirmantro brāhmaṇastathā

ग्रामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलःयथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ

grāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaśca nirjalaḥyathā hutamanagnau ca tathaiva syānnirākṛtau

देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशनःशत्रुरर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyavināśanaḥśatrurarthaharo mūrkho na lokānprāptumarhati

एतत्ते कथितं सर्वं यथा वृत्तं युधिष्ठिरसमासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं भरतर्षभ

etatte kathitaṃ sarvaṃ yathā vṛttaṃ yudhiṣṭhirasamāsena mahaddhyetacchrotavyaṃ bharatarṣabha