Parva.Adhyaya 12.72

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यतेधर्मे च नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃ rājā prajā rakṣannādhibandhena yujyatedharme ca nāparādhnoti tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

समासेनैव ते तात धर्मान्वक्ष्यामि निश्चितान्विस्तरेण हि धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात्

samāsenaiva te tāta dharmānvakṣyāmi niścitānvistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātvantamavāpnuyāt

धर्मनिष्ठाञ्श्रुतवतो वेदव्रतसमाहितान्अर्चितान्वासयेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान्

dharmaniṣṭhāñśrutavato vedavratasamāhitānarcitānvāsayethāstvaṃ gṛhe guṇavato dvijān

प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्य चअथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः

pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāvabhivādya caatha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ

धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य चब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिषः

dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya cabrāhmaṇānvācayethāstvamarthasiddhijayāśiṣaḥ

आर्जवेन च संपन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारतअर्थार्थं परिगृह्णीयात्कामक्रोधौ च वर्जयेत्

ārjavena ca saṃpanno dhṛtyā buddhyā ca bhārataarthārthaṃ parigṛhṇīyātkāmakrodhau ca varjayet

कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽर्थं राजानुतिष्ठतिन स धर्मं न चाप्यर्थं परिगृह्णाति बालिशः

kāmakrodhau puraskṛtya yo'rthaṃ rājānutiṣṭhatina sa dharmaṃ na cāpyarthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ

मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामे चार्थेषु यूयुजःअलुब्धान्बुद्धिसंपन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत्

mā sma lubdhāṃśca mūrkhāṃśca kāme cārtheṣu yūyujaḥalubdhānbuddhisaṃpannānsarvakarmasu yojayet

मूर्खो ह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदःप्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन कामद्वेषसमन्वितः

mūrkho hyadhikṛto'rtheṣu kāryāṇāmaviśāradaḥprajāḥ kliśnātyayogena kāmadveṣasamanvitaḥ

बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम्शास्त्रनीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम्

baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhināmśāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamam

दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नित्यं यथाविधिअशेषान्कल्पयेद्राजा योगक्षेमानतन्द्रितः

dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nityaṃ yathāvidhiaśeṣānkalpayedrājā yogakṣemānatandritaḥ

गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम्अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः

gopāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityamatandritamakāmadveṣasaṃyuktamanurajyanti mānavāḥ

मा स्माधर्मेण लाभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम्धर्मार्थावध्रुवौ तस्य योऽपशास्त्रपरो भवेत्

mā smādharmeṇa lābhena lipsethāstvaṃ dhanāgamamdharmārthāvadhruvau tasya yo'paśāstraparo bhavet

अपशास्त्रपरो राजा संचयान्नाधिगच्छतिअस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति

apaśāstraparo rājā saṃcayānnādhigacchatiasthāne cāsya tadvittaṃ sarvameva vinaśyati

अर्थमूलोऽपहिंसां च कुरुते स्वयमात्मनःकरैरशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात्संपीडयन्प्रजाः

arthamūlo'pahiṃsāṃ ca kurute svayamātmanaḥkarairaśāstradṛṣṭairhi mohātsaṃpīḍayanprajāḥ

ऊधश्छिन्द्याद्धि यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयःएवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते

ūdhaśchindyāddhi yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhetpayaḥevaṃ rāṣṭramayogena pīḍitaṃ na vivardhate

यो हि दोग्ध्रीमुपास्ते तु स नित्यं लभते पयःएवं राष्ट्रमुपायेन भुञ्जानो लभते फलम्

yo hi dogdhrīmupāste tu sa nityaṃ labhate payaḥevaṃ rāṣṭramupāyena bhuñjāno labhate phalam

अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम्जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धिं युधिष्ठिर

atha rāṣṭramupāyena bhujyamānaṃ surakṣitamjanayatyatulāṃ nityaṃ kośavṛddhiṃ yudhiṣṭhira

दोग्धि धान्यं हिरण्यं च प्रजा राज्ञि सुरक्षितानित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः

dogdhi dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca prajā rājñi surakṣitānityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca tṛptā mātā yathā payaḥ

मालाकारोपमो राजन्भव माङ्गारिकोपमःतथा युक्तश्चिरं राष्ट्रं भोक्तुं शक्यसि पालयन्

mālākāropamo rājanbhava māṅgārikopamaḥtathā yuktaściraṃ rāṣṭraṃ bhoktuṃ śakyasi pālayan

परचक्राभियानेन यदि ते स्याद्धनक्षयःअथ साम्नैव लिप्सेथा धनमब्राह्मणेषु यत्

paracakrābhiyānena yadi te syāddhanakṣayaḥatha sāmnaiva lipsethā dhanamabrāhmaṇeṣu yat

मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रचलेन्मनःअन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत

mā sma te brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ pracalenmanaḥantyāyāmapyavasthāyāṃ kimu sphītasya bhārata

धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथार्हतःसान्त्वयन्परिरक्षंश्च स्वर्गमाप्स्यसि दुर्जयम्

dhanāni tebhyo dadyāstvaṃ yathāśakti yathārhataḥsāntvayanparirakṣaṃśca svargamāpsyasi durjayam

एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालयन्स्वन्तं पुण्यं यशोवन्तं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन

evaṃ dharmeṇa vṛttena prajāstvaṃ paripālayansvantaṃ puṇyaṃ yaśovantaṃ prāpsyase kurunandana

धर्मेण व्यवहारेण प्रजाः पालय पाण्डवयुधिष्ठिर तथा युक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे

dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍavayudhiṣṭhira tathā yukto nādhibandhena yokṣyase

एष एव परो धर्मो यद्राजा रक्षते प्रजाःभूतानां हि यथा धर्मे रक्षणं च परा दया

eṣa eva paro dharmo yadrājā rakṣate prajāḥbhūtānāṃ hi yathā dharme rakṣaṇaṃ ca parā dayā

तस्मादेवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकोविदाःयद्राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम्

tasmādevaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakovidāḥyadrājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām

यदह्ना कुरुते पापमरक्षन्भयतः प्रजाःराजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तमधिगच्छति

yadahnā kurute pāpamarakṣanbhayataḥ prajāḥrājā varṣasahasreṇa tasyāntamadhigacchati

यदह्ना कुरुते पुण्यं प्रजा धर्मेण पालयन्दश वर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि

yadahnā kurute puṇyaṃ prajā dharmeṇa pālayandaśa varṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi

स्विष्टिः स्वधीतिः सुतपा लोकाञ्जयति यावतःक्षणेन तानवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन्

sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñjayati yāvataḥkṣaṇena tānavāpnoti prajā dharmeṇa pālayan

एवं धर्मं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालयन्इह पुण्यफलं लब्ध्वा नाधिबन्धेन योक्ष्यसे

evaṃ dharmaṃ prayatnena kaunteya paripālayaniha puṇyaphalaṃ labdhvā nādhibandhena yokṣyase

स्वर्गलोके च महतीं श्रियं प्राप्स्यसि पाण्डवअसंभवश्च धर्माणामीदृशानामराजसुतस्माद्राजैव नान्योऽस्ति यो महत्फलमाप्नुयात्

svargaloke ca mahatīṃ śriyaṃ prāpsyasi pāṇḍavaasaṃbhavaśca dharmāṇāmīdṛśānāmarājasutasmādrājaiva nānyo'sti yo mahatphalamāpnuyāt

स राज्यमृद्धिमत्प्राप्य धर्मेण परिपालयन्इन्द्रं तर्पय सोमेन कामैश्च सुहृदो जनान्

sa rājyamṛddhimatprāpya dharmeṇa paripālayanindraṃ tarpaya somena kāmaiśca suhṛdo janān