Parva.Adhyaya 12.73

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत्स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः

ya eva tu sato rakṣedasataśca nibarhayetsa eva rājñā kartavyo rājanrājapurohitaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanampurūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ

ऐल उवाच · aila uvāca

कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयःकस्माच्च भवति श्रेयानेतद्वायो विचक्ष्व मे

kutaḥ svidbrāhmaṇo jāto varṇāścāpi kutastrayaḥkasmācca bhavati śreyānetadvāyo vicakṣva me

वायुरुवाचब्रह्मणो मुखतः सृष्टो ब्राह्मणो राजसत्तमबाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते

vāyuruvācabrahmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brāhmaṇo rājasattamabāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate

वर्णानां परिचर्यार्थं त्रयाणां पुरुषर्षभवर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पद्भ्यां शूद्रो विनिर्मितः

varṇānāṃ paricaryārthaṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabhavarṇaścaturthaḥ paścāttu padbhyāṃ śūdro vinirmitaḥ

ब्राह्मणो जातमात्रस्तु पृथिवीमन्वजायतईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये

brāhmaṇo jātamātrastu pṛthivīmanvajāyataīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye

ततः पृथिव्या गोप्तारं क्षत्रियं दण्डधारिणम्द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये

tataḥ pṛthivyā goptāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇamdvitīyaṃ varṇamakarotprajānāmanuguptaye

वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान्शूद्रो ह्येनान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम्

vaiśyastu dhanadhānyena trīnvarṇānbibhṛyādimānśūdro hyenānparicarediti brahmānuśāsanam

ऐल उवाच · aila uvāca

द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत्धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे

dvijasya kṣatrabandhorvā kasyeyaṃ pṛthivī bhavetdharmataḥ saha vittena samyagvāyo pracakṣva me

वायुरुवाचविप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम्ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः

vāyuruvācaviprasya sarvamevaitadyatkiṃcijjagatīgatamjyeṣṭhenābhijaneneha taddharmakuśalā viduḥ

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति चगुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः

svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti cagururhi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca vai dvijaḥ

पत्यभावे यथा स्त्री हि देवरं कुरुते पतिम्आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम्

patyabhāve yathā strī hi devaraṃ kurute patimānantaryāttathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim

एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतःयदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि

eṣa te prathamaḥ kalpa āpadyanyo bhavedataḥyadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi

यः कश्चिद्विजयेद्भूमिं ब्राह्मणाय निवेदयेत्श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने

yaḥ kaścidvijayedbhūmiṃ brāhmaṇāya nivedayetśrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine

स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत्यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया

svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavetyo rājānaṃ nayedbuddhyā sarvataḥ paripūrṇayā

ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवाक्श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम्

brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavākśreyo nayati rājānaṃ bruvaṃścitrāṃ sarasvatīm

राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम्शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः

rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitamśuśrūṣuranahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ

तावता स कृतप्रज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठतितस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः

tāvatā sa kṛtaprajñaściraṃ yaśasi tiṣṭhatitasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ

एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताःसम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः

evameva prajāḥ sarvā rājānamabhisaṃśritāḥsamyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaścidbhayānvitāḥ

राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताःचतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति

rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhvabhirakṣitāḥcaturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ sa vindati

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाःयज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति चेष्टमराजके

devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥyajñamevopajīvanti nāsti ceṣṭamarājake

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथाराजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः

ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathārājanyevāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ

छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छतिअग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति

chāyāyāmapsu vāyau ca sukhamuṣṇe'dhigacchatiagnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte'dhigacchati

शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनःतेषु भोगेषु सर्वेषु नभीतो लभते सुखम्

śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥteṣu bhogeṣu sarveṣu nabhīto labhate sukham

अभयस्यैव यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम्न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते

abhayasyaiva yo dātā tasyaiva sumahatphalamna hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate

इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव चराजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वमिदं धृतम्

indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva carājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvamidaṃ dhṛtam