Parva.Adhyaya 12.74

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतःउभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम्

rājñā purohitaḥ kāryo bhavedvidvānbahuśrutaḥubhau samīkṣya dharmārthāvaprameyāvanantaram

धर्मात्मा धर्मविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितःराजा चैवंगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः

dharmātmā dharmavidyeṣāṃ rājñāṃ rājanpurohitaḥrājā caivaṃguṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ

उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वान्परान्पितॄन्यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ

ubhau prajā vardhayato devānpūrvānparānpitṝnyau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau

परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतसौब्रह्मक्षत्रस्य संमानात्प्रजाः सुखमवाप्नुयुः

parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetasaubrahmakṣatrasya saṃmānātprajāḥ sukhamavāpnuyuḥ

विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव हब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलमुच्यते

vimānanāttayoreva prajā naśyeyureva habrahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlamucyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira

ऐल उवाच · aila uvāca

यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं; क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्मअन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते; तथाबल्यं कतमेऽस्मिन्वियन्ति

yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ; kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahmaanvagbalaṃ katame'sminbhajante; tathābalyaṃ katame'sminviyanti

कश्यप उवाच · kaśyapa uvāca

व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य; ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते हअन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्ते;ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः

vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya; brahma kṣatraṃ yatra virudhyate haanvagbalaṃ dasyavastadbhajante;'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ

नैषामुक्षा वर्धते नोत उस्रा; न गर्गरो मथ्यते नो यजन्तेनैषां पुत्रा वेदमधीयते च; यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति

naiṣāmukṣā vardhate nota usrā; na gargaro mathyate no yajantenaiṣāṃ putrā vedamadhīyate ca; yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti

नैषामुक्षा वर्धते जातु गेहे; नाधीयते सप्रजा नो यजन्तेअपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति; ये ब्राह्मणाः क्षत्रियान्संत्यजन्ति

naiṣāmukṣā vardhate jātu gehe; nādhīyate saprajā no yajanteapadhvastā dasyubhūtā bhavanti; ye brāhmaṇāḥ kṣatriyānsaṃtyajanti

एतौ हि नित्यसंयुक्तावितरेतरधारणेक्षत्रं हि ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य च द्विजाः

etau hi nityasaṃyuktāvitaretaradhāraṇekṣatraṃ hi brahmaṇo yoniryoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ

उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ; संप्रापतुर्महतीं श्रीप्रतिष्ठाम्तयोः संधिर्भिद्यते चेत्पुराण;स्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम्

ubhāvetau nityamabhiprapannau; saṃprāpaturmahatīṃ śrīpratiṣṭhāmtayoḥ saṃdhirbhidyate cetpurāṇa;stataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham

नात्र प्लवं लभते पारगामी; महागाधे नौरिव संप्रणुन्नाचातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं; ततः प्रजाः क्षयसंस्था भवन्ति

nātra plavaṃ labhate pāragāmī; mahāgādhe nauriva saṃpraṇunnācāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ; tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti

ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षतिअरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति

brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣatiarakṣyamāṇaḥ satatamaśru pāpaṃ ca varṣati

अब्रह्मचारी चरणादपेतो; यदा ब्रह्मा ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत्आश्चर्यशो वर्षति तत्र देव;स्तत्राभीक्ष्णं दुःसहाश्चाविशन्ति

abrahmacārī caraṇādapeto; yadā brahmā brahmaṇi trāṇamicchetāścaryaśo varṣati tatra deva;statrābhīkṣṇaṃ duḥsahāścāviśanti

स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वापि पापः; सभायां यत्र लभतेऽनुवादम्राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि; ततो भयं जायते क्षत्रियस्य

striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ; sabhāyāṃ yatra labhate'nuvādamrājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi; tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya

पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं; ततो रुद्रो जायते देव एषःपापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं; ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति

pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'tivelaṃ; tato rudro jāyate deva eṣaḥpāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ; tataḥ sarvānsādhvasādhūnhinasti

ऐल उवाच · aila uvāca

कुतो रुद्रः कीदृशो वापि रुद्रः; सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम्एतद्विद्वन्कश्यप मे प्रचक्ष्व; यतो रुद्रो जायते देव एषः

kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ; sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānametadvidvankaśyapa me pracakṣva; yato rudro jāyate deva eṣaḥ

कश्यप उवाच · kaśyapa uvāca

आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां; स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्तिवातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहु;र्दावैर्जीमूतैः सदृशं रूपमस्य

ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ; svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hantivātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudramāhu;rdāvairjīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpamasya

ऐल उवाच · aila uvāca

न वै वातं परिवृनोति कश्चि;न्न जीमूतो वर्षति नैव दावःतथायुक्तो दृश्यते मानवेषु; कामद्वेषाद्बध्यते मुच्यते च

na vai vātaṃ parivṛnoti kaści;nna jīmūto varṣati naiva dāvaḥtathāyukto dṛśyate mānaveṣu; kāmadveṣādbadhyate mucyate ca

कश्यप उवाच · kaśyapa uvāca

यथैकगेहे जातवेदाः प्रदीप्तः; कृत्स्नं ग्रामं प्रदहेत्स त्वरावान्विमोहनं कुरुते देव एष; ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः

yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ; kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahetsa tvarāvānvimohanaṃ kurute deva eṣa; tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ

ऐल उवाच · aila uvāca

यदि दण्डः स्पृशते पुण्यभाजं; पापैः पापे क्रियमाणेऽविशेषात्कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्या;द्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात्

yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ; pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'viśeṣātkasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryā;dduṣkṛtaṃ vā kasya hetorna kuryāt

कश्यप उवाच · kaśyapa uvāca

असंत्यागात्पापकृतामपापां;स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा;न्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित्

asaṃtyāgātpāpakṛtāmapāpāṃ;stulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvātśuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvā;nna miśraḥ syātpāpakṛdbhiḥ kathaṃcit

ऐल उवाच · aila uvāca

साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः; साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यःसाध्वसाधून्वातयतीह वायु;रापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति

sādhvasādhūndhārayatīha bhūmiḥ; sādhvasādhūṃstāpayatīha sūryaḥsādhvasādhūnvātayatīha vāyu;rāpastathā sādhvasādhūnvahanti

कश्यप उवाच · kaśyapa uvāca

एवमस्मिन्वर्तते लोक एव; नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्रप्रेत्यैतयोरन्तरवान्विशेषो; यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम्

evamasminvartate loka eva; nāmutraivaṃ vartate rājaputrapretyaitayorantaravānviśeṣo; yo vai puṇyaṃ carate yaśca pāpam

पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चि;र्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिःतत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी; न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम्

puṇyasya loko madhumānghṛtārci;rhiraṇyajyotiramṛtasya nābhiḥtatra pretya modate brahmacārī; na tatra mṛtyurna jarā nota duḥkham

पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो; नित्यं दुःखः शोकभूयिष्ठ एवतत्रात्मानं शोचते पापकर्मा; बह्वीः समाः प्रपतन्नप्रतिष्ठः

pāpasya loko nirayo'prakāśo; nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha evatatrātmānaṃ śocate pāpakarmā; bahvīḥ samāḥ prapatannapratiṣṭhaḥ

मिथो भेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां; प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्तिएवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वा;न्पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण

mitho bhedādbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśantievaṃ jñātvā kārya eveha vidvā;npurohito naikavidyo nṛpeṇa

तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मो विधीयतेअग्र्यो हि ब्राह्मणः प्रोक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः

taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyateagryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ

पूर्वं हि ब्राह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदो विदुःज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं सर्वं यदुत्तरम्

pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥjyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yaduttaram

तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक्सर्वं श्रेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः

tasmānmānyaśca pūjyaśca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuksarvaṃ śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ

अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हिब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते

avaśyametatkartavyaṃ rājñā balavatāpi hibrahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate