Parva.Adhyaya 12.86

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं स्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाःप्रति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम्

kathaṃ svidiha rājendra pālayanpārthivaḥ prajāḥprati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtimāpnoti śāśvatīm

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परःप्राप्य धर्मं च कीर्तिं च लोकावाप्नोत्युभौ शुचिः

vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥprāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lokāvāpnotyubhau śuciḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कीदृशं व्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपःएतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि

kīdṛśaṃ vyavahāraṃ tu kaiśca vyavaharennṛpaḥetatpṛṣṭo mahāprājña yathāvadvaktumarhasi

ये चैते पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रतिनैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः

ye caite pūrvakathitā guṇāste puruṣaṃ pratinaikasminpuruṣe hyete vidyanta iti me matiḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमान्दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्गुणगुणैर्युतः

evametanmahāprājña yathā vadasi buddhimāndurlabhaḥ puruṣaḥ kaścidebhirguṇaguṇairyutaḥ

किं तु संक्षेपतः शीलं प्रयत्ने नेह दुर्लभम्वक्ष्यामि तु यथामात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि

kiṃ tu saṃkṣepataḥ śīlaṃ prayatne neha durlabhamvakṣyāmi tu yathāmātyānyādṛśāṃśca kariṣyasi

चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्सात्त्विकाञ्शुचीन्त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके

caturo brāhmaṇānvaidyānpragalbhānsāttvikāñśucīntrīṃśca śūdrānvinītāṃśca śucīnkarmaṇi pūrvake

अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं चरेत्पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम्

aṣṭābhiśca guṇairyuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ caretpañcāśadvarṣavayasaṃ pragalbhamanasūyakam

मतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शनम्कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम्

matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanamkārye vivadamānānāṃ śaktamartheṣvalolupam

विवर्जितानां व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम्अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत्

vivarjitānāṃ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhirbhṛśamaṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet

ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रायाथ च दर्शयेत्अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा

tataḥ saṃpreṣayedrāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayetanena vyavahāreṇa draṣṭavyāste prajāḥ sadā

न चापि गूढं कार्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम्कार्ये खलु विपन्ने त्वां सोऽधर्मस्तांश्च पीडयेत्

na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakamkārye khalu vipanne tvāṃ so'dharmastāṃśca pīḍayet

विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इवपरिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे

vidraveccaiva rāṣṭraṃ te śyenātpakṣigaṇā ivaparisravecca satataṃ naurviśīrṇeva sāgare

प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेःहार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चास्य विरुध्यते

prajāḥ pālayato'samyagadharmeṇeha bhūpateḥhārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati svargaścāsya virudhyate

अथ योऽधर्मतः पाति राजामात्योऽथ वात्मजःधर्मासने नियुक्तः सन्धर्ममूलं नरर्षभ

atha yo'dharmataḥ pāti rājāmātyo'tha vātmajaḥdharmāsane niyuktaḥ sandharmamūlaṃ nararṣabha

कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाःआत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सहपार्थिवाः

kāryeṣvadhikṛtāḥ samyagakurvanto nṛpānugāḥātmānaṃ purataḥ kṛtvā yāntyadhaḥ sahapārthivāḥ

बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम्नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत्

balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatāmnātho vai bhūmipo nityamanāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet

ततः साक्षिबलं साधु द्वैधे वादकृतं भवेत्असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः

tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhe vādakṛtaṃ bhavetasākṣikamanāthaṃ vā parīkṣyaṃ tadviśeṣataḥ

अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु पातयेत्उद्वेजयेद्धनैरृद्धान्दरिद्रान्वधबन्धनैः

aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayetudvejayeddhanairṛddhāndaridrānvadhabandhanaiḥ

विनयैरपि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवःसान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत्

vinayairapi durvṛttānprahārairapi pārthivaḥsāntvenopapradānena śiṣṭāṃśca paripālayet

राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत्आजीवकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरकस्य च

rājño vadhaṃ cikīrṣedyastasya citro vadho bhavetājīvakasya stenasya varṇasaṃkarakasya ca

सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशां पतेयुक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एवेह शाश्वतः

samyakpraṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pateyuktasya vā nāstyadharmo dharma eveha śāśvataḥ

कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणःस इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमाप्नुयात्

kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryādavicakṣaṇaḥsa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakamāpnuyāt

न परस्य श्रवादेव परेषां दण्डमर्पयेत्आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयेत वा

na parasya śravādeva pareṣāṃ daṇḍamarpayetāgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyānmokṣayeta vā

न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदिदूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह

na tu hanyānnṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃcidāpadidūtasya hantā nirayamāviśetsacivaiḥ saha

यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपःयो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः

yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥyo hanyātpitarastasya bhrūṇahatyāmavāpnuyuḥ

कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदःयथोक्तवादी स्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः

kulīnaḥ śīlasaṃpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥyathoktavādī smṛtimāndūtaḥ syātsaptabhirguṇaiḥ

एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिताशिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः

etaireva guṇairyuktaḥ pratīhāro'sya rakṣitāśirorakṣaśca bhavati guṇairetaiḥ samanvitaḥ

धर्मार्थशास्त्रतत्त्वज्ञः संधिविग्रहको भवेत्मतिमान्धृतिमान्धीमान्रहस्यविनिगूहिता

dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahako bhavetmatimāndhṛtimāndhīmānrahasyavinigūhitā

कुलीनः सत्यसंपन्नः शक्तोऽमात्यः प्रशंसितःएतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत्

kulīnaḥ satyasaṃpannaḥ śakto'mātyaḥ praśaṃsitaḥetaireva guṇairyuktastathā senāpatirbhavet

व्यूहयन्त्रायुधीयानां तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितःवर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित्

vyūhayantrāyudhīyānāṃ tattvajño vikramānvitaḥvarṣaśītoṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhravit

विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेन्न तु कस्यचित्पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते

viśvāsayetparāṃścaiva viśvasenna tu kasyacitputreṣvapi hi rājendra viśvāso na praśasyate

एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु तवाख्यातं मयानघअविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते

etacchāstrārthatattvaṃ tu tavākhyātaṃ mayānaghaaviśvāso narendrāṇāṃ guhyaṃ paramamucyate