Parva.Adhyaya 12.99

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

के लोका युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्भवन्ति निधनं प्राप्य तन्मे ब्रूहि पितामह

ke lokā yudhyamānānāṃ śūrāṇāmanivartināmbhavanti nidhanaṃ prāpya tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्अम्बरीषस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamambarīṣasya saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira

अम्बरीषो हि नाभागः स्वर्गं गत्वा सुदुर्लभम्ददर्श सुरलोकस्थं शक्रेण सचिवं सह

ambarīṣo hi nābhāgaḥ svargaṃ gatvā sudurlabhamdadarśa suralokasthaṃ śakreṇa sacivaṃ saha

सर्वतेजोमयं दिव्यं विमानवरमास्थितम्उपर्युपरि गच्छन्तं स्वं वै सेनापतिं प्रभुम्

sarvatejomayaṃ divyaṃ vimānavaramāsthitamuparyupari gacchantaṃ svaṃ vai senāpatiṃ prabhum

स दृष्ट्वोपरि गच्छन्तं सेनापतिमुदारधीःऋद्धिं दृष्ट्वा सुदेवस्य विस्मितः प्राह वासवम्

sa dṛṣṭvopari gacchantaṃ senāpatimudāradhīḥṛddhiṃ dṛṣṭvā sudevasya vismitaḥ prāha vāsavam

सागरान्तां महीं कृत्स्नामनुशिष्य यथाविधिचातुर्वर्ण्ये यथाशास्त्रं प्रवृत्तो धर्मकाम्यया

sāgarāntāṃ mahīṃ kṛtsnāmanuśiṣya yathāvidhicāturvarṇye yathāśāstraṃ pravṛtto dharmakāmyayā

ब्रह्मचर्येण घोरेण आचार्यकुलसेवयावेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्रं च केवलम्

brahmacaryeṇa ghoreṇa ācāryakulasevayāvedānadhītya dharmeṇa rājaśāstraṃ ca kevalam

अतिथीनन्नपानेन पितॄंश्च स्वधया तथाऋषीन्स्वाध्यायदीक्षाभिर्देवान्यज्ञैरनुत्तमैः

atithīnannapānena pitṝṃśca svadhayā tathāṛṣīnsvādhyāyadīkṣābhirdevānyajñairanuttamaiḥ

क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा यथाशास्त्रं यथाविधिउदीक्षमाणः पृतनां जयामि युधि वासव

kṣatradharme sthito bhūtvā yathāśāstraṃ yathāvidhiudīkṣamāṇaḥ pṛtanāṃ jayāmi yudhi vāsava

देवराज सुदेवोऽयं मम सेनापतिः पुराआसीद्योधः प्रशान्तात्मा सोऽयं कस्मादतीव माम्

devarāja sudevo'yaṃ mama senāpatiḥ purāāsīdyodhaḥ praśāntātmā so'yaṃ kasmādatīva mām

नानेन क्रतुभिर्मुख्यैरिष्टं नैव द्विजातयःतर्पिता विधिवच्छक्र सोऽयं कस्मादतीव माम्

nānena kratubhirmukhyairiṣṭaṃ naiva dvijātayaḥtarpitā vidhivacchakra so'yaṃ kasmādatīva mām

इन्द्र उवाच · indra uvāca

एतस्य विततस्तात सुदेवस्य बभूव हसंग्रामयज्ञः सुमहान्यश्चान्यो युध्यते नरः

etasya vitatastāta sudevasya babhūva hasaṃgrāmayajñaḥ sumahānyaścānyo yudhyate naraḥ

संनद्धो दीक्षितः सर्वो योधः प्राप्य चमूमुखम्युद्धयज्ञाधिकारस्थो भवतीति विनिश्चयः

saṃnaddho dīkṣitaḥ sarvo yodhaḥ prāpya camūmukhamyuddhayajñādhikārastho bhavatīti viniścayaḥ

अम्बरीष उवाच · ambarīṣa uvāca

कानि यज्ञे हवींष्यत्र किमाज्यं का च दक्षिणाऋत्विजश्चात्र के प्रोक्तास्तन्मे ब्रूहि शतक्रतो

kāni yajñe havīṃṣyatra kimājyaṃ kā ca dakṣiṇāṛtvijaścātra ke proktāstanme brūhi śatakrato

इन्द्र उवाच · indra uvāca

ऋत्विजः कुञ्जरास्तत्र वाजिनोऽध्वर्यवस्तथाहवींषि परमांसानि रुधिरं त्वाज्यमेव च

ṛtvijaḥ kuñjarāstatra vājino'dhvaryavastathāhavīṃṣi paramāṃsāni rudhiraṃ tvājyameva ca

सृगालगृध्रकाकोलाः सदस्यास्तत्र सत्रिणःआज्यशेषं पिबन्त्येते हविः प्राश्नन्ति चाध्वरे

sṛgālagṛdhrakākolāḥ sadasyāstatra satriṇaḥājyaśeṣaṃ pibantyete haviḥ prāśnanti cādhvare

प्रासतोमरसंघाताः खड्गशक्तिपरश्वधाःज्वलन्तो निशिताः पीताः स्रुचस्तस्याथ सत्रिणः

prāsatomarasaṃghātāḥ khaḍgaśaktiparaśvadhāḥjvalanto niśitāḥ pītāḥ srucastasyātha satriṇaḥ

चापवेगायतस्तीक्ष्णः परकायावदारणःऋजुः सुनिशितः पीतः सायकोऽस्य स्रुवो महान्

cāpavegāyatastīkṣṇaḥ parakāyāvadāraṇaḥṛjuḥ suniśitaḥ pītaḥ sāyako'sya sruvo mahān

द्वीपिचर्मावनद्धश्च नागदन्तकृतत्सरुःहस्तिहस्तगतः खड्गः स्फ्यो भवेत्तस्य संयुगे

dvīpicarmāvanaddhaśca nāgadantakṛtatsaruḥhastihastagataḥ khaḍgaḥ sphyo bhavettasya saṃyuge

ज्वलितैर्निशितैः पीतैः प्रासशक्तिपरश्वधैःशैक्यायसमयैस्तीक्ष्णैरभिघातो भवेद्वसु

jvalitairniśitaiḥ pītaiḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥśaikyāyasamayaistīkṣṇairabhighāto bhavedvasu

आवेगाद्यत्तु रुधिरं संग्रामे स्यन्दते भुविसास्य पूर्णाहुतिर्होत्रे समृद्धा सर्वकामधुक्

āvegādyattu rudhiraṃ saṃgrāme syandate bhuvisāsya pūrṇāhutirhotre samṛddhā sarvakāmadhuk

छिन्धि भिन्धीति यस्यैतच्छ्रूयते वाहिनीमुखेसामानि सामगास्तस्य गायन्ति यमसादने

chindhi bhindhīti yasyaitacchrūyate vāhinīmukhesāmāni sāmagāstasya gāyanti yamasādane

हविर्धानं तु तस्याहुः परेषां वाहिनीमुखम्कुञ्जराणां हयानां च वर्मिणां च समुच्चयःअग्निः श्येनचितो नाम तस्य यज्ञे विधीयते

havirdhānaṃ tu tasyāhuḥ pareṣāṃ vāhinīmukhamkuñjarāṇāṃ hayānāṃ ca varmiṇāṃ ca samuccayaḥagniḥ śyenacito nāma tasya yajñe vidhīyate

उत्तिष्ठति कबन्धोऽत्र सहस्रे निहते तु यःस यूपस्तस्य शूरस्य खादिरोऽष्टाश्रिरुच्यते

uttiṣṭhati kabandho'tra sahasre nihate tu yaḥsa yūpastasya śūrasya khādiro'ṣṭāśrirucyate

इडोपहूतं क्रोशन्ति कुञ्जरा अङ्कुशेरिताःव्याघुष्टतलनादेन वषट्कारेण पार्थिवउद्गाता तत्र संग्रामे त्रिसामा दुन्दुभिः स्मृतः

iḍopahūtaṃ krośanti kuñjarā aṅkuśeritāḥvyāghuṣṭatalanādena vaṣaṭkāreṇa pārthivaudgātā tatra saṃgrāme trisāmā dundubhiḥ smṛtaḥ

ब्रह्मस्वे ह्रियमाणे यः प्रियां युद्धे तनुं त्यजेत्आत्मानं यूपमुच्छ्रित्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः

brahmasve hriyamāṇe yaḥ priyāṃ yuddhe tanuṃ tyajetātmānaṃ yūpamucchritya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ

भर्तुरर्थे तु यः शूरो विक्रमेद्वाहिनीमुखेभयान्न च निवर्तेत तस्य लोका यथा मम

bharturarthe tu yaḥ śūro vikramedvāhinīmukhebhayānna ca nivarteta tasya lokā yathā mama

नीलचन्द्राकृतैः खड्गैर्बाहुभिः परिघोपमैःयस्य वेदिरुपस्तीर्णा तस्य लोका यथा मम

nīlacandrākṛtaiḥ khaḍgairbāhubhiḥ parighopamaiḥyasya vedirupastīrṇā tasya lokā yathā mama

यस्तु नावेक्षते कंचित्सहायं विजये स्थितःविगाह्य वाहिनीमध्यं तस्य लोका यथा मम

yastu nāvekṣate kaṃcitsahāyaṃ vijaye sthitaḥvigāhya vāhinīmadhyaṃ tasya lokā yathā mama

यस्य तोमरसंघाटा भेरीमण्डूककच्छपावीरास्थिशर्करा दुर्गा मांसशोणितकर्दमा

yasya tomarasaṃghāṭā bherīmaṇḍūkakacchapāvīrāsthiśarkarā durgā māṃsaśoṇitakardamā

असिचर्मप्लवा सिन्धुः केशशैवलशाद्वलाअश्वनागरथैश्चैव संभिन्नैः कृतसंक्रमा

asicarmaplavā sindhuḥ keśaśaivalaśādvalāaśvanāgarathaiścaiva saṃbhinnaiḥ kṛtasaṃkramā

पताकाध्वजवानीरा हतवाहनवाहिनीशोणितोदा सुसंपूर्णा दुस्तरा पारगैर्नरैः

patākādhvajavānīrā hatavāhanavāhinīśoṇitodā susaṃpūrṇā dustarā pāragairnaraiḥ

हतनागमहानक्रा परलोकवहाशिवाऋष्टिखड्गध्वजानूका गृध्रकङ्कवडप्लवा

hatanāgamahānakrā paralokavahāśivāṛṣṭikhaḍgadhvajānūkā gṛdhrakaṅkavaḍaplavā

पुरुषादानुचरिता भीरूणां कश्मलावहानदी योधमहायज्ञे तदस्यावभृथं स्मृतम्

puruṣādānucaritā bhīrūṇāṃ kaśmalāvahānadī yodhamahāyajñe tadasyāvabhṛthaṃ smṛtam

वेदी यस्य त्वमित्राणां शिरोभिरवकीर्यतेअश्वस्कन्धैर्गजस्कन्धैस्तस्य लोका यथा मम

vedī yasya tvamitrāṇāṃ śirobhiravakīryateaśvaskandhairgajaskandhaistasya lokā yathā mama

पत्नीशाला कृता यस्य परेषां वाहिनीमुखम्हविर्धानं स्ववाहिन्यस्तदस्याहुर्मनीषिणः

patnīśālā kṛtā yasya pareṣāṃ vāhinīmukhamhavirdhānaṃ svavāhinyastadasyāhurmanīṣiṇaḥ

सदश्चान्तरयोधाग्निराग्नीध्रश्चोत्तरां दिशम्शत्रुसेनाकलत्रस्य सर्वलोकानदूरतः

sadaścāntarayodhāgnirāgnīdhraścottarāṃ diśamśatrusenākalatrasya sarvalokānadūrataḥ

यदा तूभयतो व्यूहो भवत्याकाशमग्रतःसास्य वेदी तथा यज्ञे नित्यं वेदास्त्रयोऽग्नयः

yadā tūbhayato vyūho bhavatyākāśamagrataḥsāsya vedī tathā yajñe nityaṃ vedāstrayo'gnayaḥ

यस्तु योधः परावृत्तः संत्रस्तो हन्यते परैःअप्रतिष्ठं स नरकं याति नास्त्यत्र संशयः

yastu yodhaḥ parāvṛttaḥ saṃtrasto hanyate paraiḥapratiṣṭhaṃ sa narakaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ

यस्य शोणितवेगेन नदी स्यात्समभिप्लुताकेशमांसास्थिसंकीर्णा स गच्छेत्परमां गतिम्

yasya śoṇitavegena nadī syātsamabhiplutākeśamāṃsāsthisaṃkīrṇā sa gacchetparamāṃ gatim

यस्तु सेनापतिं हत्वा तद्यानमधिरोहतिस विष्णुविक्रमक्रामी बृहस्पतिसमः क्रतुः

yastu senāpatiṃ hatvā tadyānamadhirohatisa viṣṇuvikramakrāmī bṛhaspatisamaḥ kratuḥ

नायकं वा प्रमाणं वा यो वा स्यात्तत्र पूजितःजीवग्राहं निगृह्णाति तस्य लोका यथा मम

nāyakaṃ vā pramāṇaṃ vā yo vā syāttatra pūjitaḥjīvagrāhaṃ nigṛhṇāti tasya lokā yathā mama

आहवे निहतं शूरं न शोचेत कदाचनअशोच्यो हि हतः शूरः स्वर्गलोके महीयते

āhave nihataṃ śūraṃ na śoceta kadācanaaśocyo hi hataḥ śūraḥ svargaloke mahīyate

न ह्यन्नं नोदकं तस्य न स्नानं नाप्यशौचकम्हतस्य कर्तुमिच्छन्ति तस्य लोकाञ्शृणुष्व मे

na hyannaṃ nodakaṃ tasya na snānaṃ nāpyaśaucakamhatasya kartumicchanti tasya lokāñśṛṇuṣva me

वराप्सरःसहस्राणि शूरमायोधने हतम्त्वरमाणा हि धावन्ति मम भर्ता भवेदिति

varāpsaraḥsahasrāṇi śūramāyodhane hatamtvaramāṇā hi dhāvanti mama bhartā bhavediti

एतत्तपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनःचत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्धे न पलायते

etattapaśca puṇyaṃ ca dharmaścaiva sanātanaḥcatvāraścāśramāstasya yo yuddhe na palāyate

वृद्धं बलं न हन्तव्यं नैव स्त्री न च वै द्विजःतृणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो वदेत्

vṛddhaṃ balaṃ na hantavyaṃ naiva strī na ca vai dvijaḥtṛṇapūrṇamukhaścaiva tavāsmīti ca yo vadet

अहं वृत्रं बलं पाकं शतमायं विरोचनम्दुरावार्यं च नमुचिं नैकमायं च शम्बरम्

ahaṃ vṛtraṃ balaṃ pākaṃ śatamāyaṃ virocanamdurāvāryaṃ ca namuciṃ naikamāyaṃ ca śambaram

विप्रचित्तिं च दैतेयं दनोः पुत्रांश्च सर्वशःप्रह्रादं च निहत्याजौ ततो देवाधिपोऽभवम्

vipracittiṃ ca daiteyaṃ danoḥ putrāṃśca sarvaśaḥprahrādaṃ ca nihatyājau tato devādhipo'bhavam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्येतच्छक्रवचनं निशम्य प्रतिगृह्य चयोधानामात्मनः सिद्धिमम्बरीषोऽभिपन्नवान्

ityetacchakravacanaṃ niśamya pratigṛhya cayodhānāmātmanaḥ siddhimambarīṣo'bhipannavān