Parva.Adhyaya 13.1

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामहन च मे हृदये शान्तिरस्ति कृत्वेदमीदृशम्

śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmahana ca me hṛdaye śāntirasti kṛtvedamīdṛśam

अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता त्वयानघस्वकृते का नु शान्तिः स्याच्छमाद्बहुविधादपि

asminnarthe bahuvidhā śāntiruktā tvayānaghasvakṛte kā nu śāntiḥ syācchamādbahuvidhādapi

शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य चशमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन्

śarācitaśarīraṃ hi tīvravraṇamudīkṣya caśamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtānyeva cintayan

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम्त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम्

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalamtvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsvivāmbujam

अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत्पितामहःइमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरेतथैवान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः

ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yatpitāmahaḥimāmavasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājiretathaivānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ

वयं हि धार्तराष्ट्राश्च कालमन्युवशानुगाःकृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप

vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśca kālamanyuvaśānugāḥkṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa

अहं तव ह्यन्तकरः सुहृद्वधकरस्तथान शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ

ahaṃ tava hyantakaraḥ suhṛdvadhakarastathāna śāntimadhigacchāmi paśyaṃstvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनुपश्यसिकर्मण्यस्मिन्महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम्

paratantraṃ kathaṃ hetumātmānamanupaśyasikarmaṇyasminmahābhāga sūkṣmaṃ hyetadatīndriyam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamsaṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ

गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुतासर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम्

gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṃyutāsarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putramapaśyadgatacetanam

अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितःलुब्धकोऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत्

atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpamamarṣitaḥlubdhako'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat

तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमःब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना

tāṃ cābravīdayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥbrūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā

अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोऽपि वान ह्ययं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति

agnau prakṣipyatāmeṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśo'pi vāna hyayaṃ bālahā pāpaściraṃ jīvitumarhati

गौतम्युवाचविसृजैनमबुद्धिस्त्वं न वध्योऽर्जुनक त्वयाको ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन्

gautamyuvācavisṛjainamabuddhistvaṃ na vadhyo'rjunaka tvayāko hyātmānaṃ guruṃ kuryātprāptavye sati cintayan

प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाःमज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके

plavante dharmalaghavo loke'mbhasi yathā plavāḥmajjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannamivodake

न चामृत्युर्भविता वै हतेऽस्मि;न्को वात्ययः स्यादहतेऽस्मिञ्जनस्यअस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो;र्मृत्योर्लोकं को नु गच्छेदनन्तम्

na cāmṛtyurbhavitā vai hate'smi;nko vātyayaḥ syādahate'smiñjanasyaasyotsarge prāṇayuktasya janto;rmṛtyorlokaṃ ko nu gacchedanantam

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

जानाम्येवं नेह गुणागुणज्ञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवो वै भवन्तिस्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति; तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये

jānāmyevaṃ neha guṇāguṇajñāḥ; sarve niyuktā guravo vai bhavantisvasthasyaite tūpadeśā bhavanti; tasmātkṣudraṃ sarpamenaṃ haniṣye

समीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति; सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्तिश्रेयः क्षयः शोचतां नित्यशो हि; तस्मात्त्याज्यं जहि शोकं हतेऽस्मिन्

samīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti; sadyaḥ śucaṃ tvarthavidastyajantiśreyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi; tasmāttyājyaṃ jahi śokaṃ hate'smin

गौतम्युवाचन चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनो हिनित्यायस्तो बालजनो न चास्ति; धर्मो ह्येष प्रभवाम्यस्य नाहम्

gautamyuvācana caivārtirvidyate'smadvidhānāṃ; dharmārāmaḥ satataṃ sajjano hinityāyasto bālajano na cāsti; dharmo hyeṣa prabhavāmyasya nāham

न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातनामार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः

na brāhmaṇānāṃ kopo'sti kutaḥ kopācca yātanāmārdavātkṣamyatāṃ sādho mucyatāmeṣa pannagaḥ

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययं स्या;त्सद्यो लाभो बलवद्भिः प्रशस्तःकालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत; हते श्रेयः कुत्सिते त्वीदृशे स्यात्

hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaṃ syā;tsadyo lābho balavadbhiḥ praśastaḥkālāllābho yastu sadyo bhaveta; hate śreyaḥ kutsite tvīdṛśe syāt

गौतम्युवाचकार्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः प्राप्य शत्रुं नमुक्त्वाकस्मात्सौम्य भुजगे न क्षमेयं; मोक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम्

gautamyuvācakārthaprāptirgṛhya śatruṃ nihatya; kā vā śāntiḥ prāpya śatruṃ namuktvākasmātsaumya bhujage na kṣameyaṃ; mokṣaṃ vā kiṃ kāraṇaṃ nāsya kuryām

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

अस्मादेकस्माद्बहवो रक्षितव्या; नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यःकृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति; सरीसृपं पापमिमं जहि त्वम्

asmādekasmādbahavo rakṣitavyā; naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥkṛtāgasaṃ dharmavidastyajanti; sarīsṛpaṃ pāpamimaṃ jahi tvam

गौतम्युवाचनास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वैगुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये; तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम्

gautamyuvācanāsminhate pannage putrako me; saṃprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vaiguṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye; tasmātsarpaṃ lubdhaka muñca jīvam

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

वृत्रं हत्वा देवराट्श्रेष्ठभाग्वै; यज्ञं हत्वा भागमवाप चैवशूली देवो देववृत्तं कुरु त्वं; क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूद्विशङ्का

vṛtraṃ hatvā devarāṭśreṣṭhabhāgvai; yajñaṃ hatvā bhāgamavāpa caivaśūlī devo devavṛttaṃ kuru tvaṃ; kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūdviśaṅkā

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

असकृत्प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रतिलुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम्

asakṛtprocyamānāpi gautamī bhujagaṃ pratilubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaronmatim

ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगःउत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः

īṣaducchvasamānastu kṛcchrātsaṃstabhya pannagaḥutsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ

को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिशअस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत्

ko nvarjunaka doṣo'tra vidyate mama bāliśaasvatantraṃ hi māṃ mṛtyurvivaśaṃ yadacūcudat

तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्ययातस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम्

tasyāyaṃ vacanāddaṣṭo na kopena na kāmyayātasya tatkilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम्कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी

yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubhamkāraṇaṃ vai tvamapyatra tasmāttvamapi kilbiṣī

मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथाकारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग

mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathākāraṇatve prakalpyante tathā tvamapi pannaga

किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नगआत्मानं कारणं ह्यत्र त्वमाख्यासि भुजंगम

kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannagaātmānaṃ kāraṇaṃ hyatra tvamākhyāsi bhujaṃgama

सर्प उवाच · sarpa uvāca

सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथातथाहमपि तस्मान्मे नैष हेतुर्मतस्तव

sarva ete hyasvavaśā daṇḍacakrādayo yathātathāhamapi tasmānme naiṣa heturmatastava

अथ वा मतमेतत्ते तेऽप्यन्योन्यप्रयोजकाःकार्यकारणसंदेहो भवत्यन्योन्यचोदनात्

atha vā matametatte te'pyanyonyaprayojakāḥkāryakāraṇasaṃdeho bhavatyanyonyacodanāt

एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषीकिल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम्

evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣīkilbiṣaṃ samavāye syānmanyase yadi kilbiṣam

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

कारणं यदि न स्याद्वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युतविनाशे कारणं त्वं च तस्माद्वध्योऽसि मे मतः

kāraṇaṃ yadi na syādvai na kartā syāstvamapyutavināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmādvadhyo'si me mataḥ

असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यतेतस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद्वध्यः किं बहु भाषसे

asatyapi kṛte kārye neha pannaga lipyatetasmānnātraiva hetuḥ syādvadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase

सर्प उवाच · sarpa uvāca

कार्याभावे क्रिया न स्यात्सत्यसत्यपि कारणेतस्मात्त्वमस्मिन्हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषतः

kāryābhāve kriyā na syātsatyasatyapi kāraṇetasmāttvamasminhetau me vācyo heturviśeṣataḥ

यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतःअन्यः प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने

yadyahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥanyaḥ prayoge syādatra kilbiṣī jantunāśane

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत्भाषसे किं बहु पुनर्वध्यः सन्पन्नगाधम

vadhyastvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛtbhāṣase kiṃ bahu punarvadhyaḥ sanpannagādhama

सर्प उवाच · sarpa uvāca

यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजःन फलं प्राप्नुवन्त्यत्र परलोके तथा ह्यहम्

yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥna phalaṃ prāpnuvantyatra paraloke tathā hyaham

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदितेआजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीदिदम्

tathā bruvati tasmiṃstu pannage mṛtyucoditeājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīdidam

कालेनाहं प्रणुदितः पन्नग त्वामचूचुदम्विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं वा प्राणिनः शिशोः

kālenāhaṃ praṇuditaḥ pannaga tvāmacūcudamvināśaheturnāsya tvamahaṃ vā prāṇinaḥ śiśoḥ

यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति ततस्ततःतद्वज्जलदवत्सर्प कालस्याहं वशानुगः

yathā vāyurjaladharānvikarṣati tatastataḥtadvajjaladavatsarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ

सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचनभावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु

sāttvikā rājasāścaiva tāmasā ye ca kecanabhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante hi jantuṣu

जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुविसर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकमिदं जगत्

jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva divi vā yadi vā bhuvisarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakamidaṃ jagat

प्रवृत्तयश्च या लोके तथैव च निवृत्तयःतासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम्

pravṛttayaśca yā loke tathaiva ca nivṛttayaḥtāsāṃ vikṛtayo yāśca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam

आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुरापो वायुः शतक्रतुःअग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस्तथा

ādityaścandramā viṣṇurāpo vāyuḥ śatakratuḥagniḥ khaṃ pṛthivī mitra oṣadhyo vasavastathā

सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नगसर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च तथा पुनः

saritaḥ sāgarāścaiva bhāvābhāvau ca pannagasarve kālena sṛjyante hriyante ca tathā punaḥ

एवं ज्ञात्वा कथं मां त्वं सदोषं सर्प मन्यसेअथ चैवंगते दोषो मयि त्वमपि दोषवान्

evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ tvaṃ sadoṣaṃ sarpa manyaseatha caivaṃgate doṣo mayi tvamapi doṣavān

सर्प उवाच · sarpa uvāca

निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वा मृत्यो ब्रवीम्यहम्त्वयाहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु

nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvā mṛtyo bravīmyahamtvayāhaṃ codita iti bravīmyetāvadeva tu

यदि काले तु दोषोऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यतेदोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम्

yadi kāle tu doṣo'sti yadi tatrāpi neṣyatedoṣo naiva parīkṣyo me na hyatrādhikṛtā vayam

निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथामृत्यो विदोषः स्यामेव यथा तन्मे प्रयोजनम्

nirmokṣastvasya doṣasya mayā kāryo yathā tathāmṛtyo vidoṣaḥ syāmeva yathā tanme prayojanam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सर्पोऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम्नानागसं मां पाशेन संतापयितुमर्हसि

sarpo'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitamnānāgasaṃ māṃ pāśena saṃtāpayitumarhasi

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजंगमनैव तावद्विदोषत्वं भवति त्वयि पन्नग

mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṃgamanaiva tāvadvidoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga

मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि जन्तोरस्य विनाशनेउभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम्

mṛtyustvaṃ caiva heturhi jantorasya vināśaneubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇamakāraṇam

धिङ्मृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम्त्वां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम्

dhiṅmṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satāmtvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇam

मृत्युरुवाचविवशौ कालवशगावावां तद्दिष्टकारिणौनावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्प्रपश्यसि

mṛtyuruvācavivaśau kālavaśagāvāvāṃ taddiṣṭakāriṇaunāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyakprapaśyasi

लुब्धक उवाच · lubdhaka uvāca

युवामुभौ कालवशौ यदि वै मृत्युपन्नगौहर्षक्रोधौ कथं स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम्

yuvāmubhau kālavaśau yadi vai mṛtyupannagauharṣakrodhau kathaṃ syātāmetadicchāmi veditum

मृत्युरुवाचयाः काश्चिदिह चेष्टाः स्युः सर्वाः कालप्रचोदिताःपूर्वमेवैतदुक्तं हि मया लुब्धक कालतः

mṛtyuruvācayāḥ kāścidiha ceṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ kālapracoditāḥpūrvamevaitaduktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ

तस्मादुभौ कालवशावावां तद्दिष्टकारिणौनावां दोषेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित्

tasmādubhau kālavaśāvāvāṃ taddiṣṭakāriṇaunāvāṃ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhicit

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्धर्मार्थसंशयेअब्रवीत्पन्नगं मृत्युं लुब्धमर्जुनकं च तम्

athopagamya kālastu tasmindharmārthasaṃśayeabravītpannagaṃ mṛtyuṃ lubdhamarjunakaṃ ca tam

काल उवाच · kāla uvāca

नैवाहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नगःकिल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः

naivāhaṃ nāpyayaṃ mṛtyurnāyaṃ lubdhaka pannagaḥkilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ

अकरोद्यदयं कर्म तन्नोऽर्जुनक चोदकम्प्रणाशहेतुर्नान्योऽस्य वध्यतेऽयं स्वकर्मणा

akarodyadayaṃ karma tanno'rjunaka codakampraṇāśaheturnānyo'sya vadhyate'yaṃ svakarmaṇā

यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतःविनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम्

yadanena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥvināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam

कर्मदायादवाँल्लोकः कर्मसंबन्धलक्षणःकर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथा वयम्

karmadāyādavām̐llokaḥ karmasaṃbandhalakṣaṇaḥkarmāṇi codayantīha yathānyonyaṃ tathā vayam

यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छतिएवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते

yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yadyadicchatievamātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ निरन्तरम्तथा कर्म च कर्ता च संबद्धावात्मकर्मभिः

yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau nirantaramtathā karma ca kartā ca saṃbaddhāvātmakarmabhiḥ

एवं नाहं न वै मृत्युर्न सर्पो न तथा भवान्न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम्

evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyurna sarpo na tathā bhavānna ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśurevātra kāraṇam

तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृपस्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्मत्वार्जुनकमब्रवीत्

tasmiṃstathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpasvakarmapratyayām̐llokānmatvārjunakamabravīt

नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम्स्वकर्मभिरयं बालः कालेन निधनं गतः

naiva kālo na bhujago na mṛtyuriha kāraṇamsvakarmabhirayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ

मया च तत्कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतःयातु कालस्तथा मृत्युर्मुञ्चार्जुनक पन्नगम्

mayā ca tatkṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥyātu kālastathā mṛtyurmuñcārjunaka pannagam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततो यथागतं जग्मुर्मृत्युः कालोऽथ पन्नगःअभूद्विरोषोऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी

tato yathāgataṃ jagmurmṛtyuḥ kālo'tha pannagaḥabhūdviroṣo'rjunako viśokā caiva gautamī

एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूश्चिन्तापरो नृपस्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकांस्त्रीन्विद्धि मनुजर्षभ

etacchrutvā śamaṃ gaccha mā bhūścintāparo nṛpasvakarmapratyayām̐llokāṃstrīnviddhi manujarṣabha

न तु त्वया कृतं पार्थ नापि दुर्योधनेन वैकालेन तत्कृतं विद्धि विहता येन पार्थिवाः

na tu tvayā kṛtaṃ pārtha nāpi duryodhanena vaikālena tatkṛtaṃ viddhi vihatā yena pārthivāḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरःयुधिष्ठिरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित्

ityetadvacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥyudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit