Parva.Adhyaya 13.2

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारदश्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतां वर

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśāradaśrutaṃ me mahadākhyānamidaṃ matimatāṃ vara

भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मार्थसहितं नृपकथ्यमानं त्वया किंचित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

bhūyastu śrotumicchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpakathyamānaṃ tvayā kiṃcittanme vyākhyātumarhasi

केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितःइत्येतत्सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव

kena mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥityetatsarvamācakṣva tattvena mama pārthiva

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्यथा मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamyathā mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ

मनोः प्रजापते राजन्निक्ष्वाकुरभवत्सुतःतस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः

manoḥ prajāpate rājannikṣvākurabhavatsutaḥtasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ

दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारतमाहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः

daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhāratamāhiṣmatyāmabhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ

दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकःसत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः

daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥsatye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ

मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिःधनुर्वेदे च वेदे च निरतो योऽभवत्सदा

madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥdhanurvede ca vede ca nirato yo'bhavatsadā

मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवःमहाभागो महातेजा महासत्त्वो महाबलः

madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥmahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ

पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीत्सुवीरो नाम पार्थिवःधर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः

putro dyutimatastvāsītsuvīro nāma pārthivaḥdharmātmā kośavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ

सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सर्वसंग्रामदुर्जयःदुर्जयेत्यभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः

suvīrasya tu putro'bhūtsarvasaṃgrāmadurjayaḥdurjayetyabhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रोऽग्निसदृशद्युतिःदुर्योधनो नाम महान्राजासीद्राजसत्तम

durjayasyendravapuṣaḥ putro'gnisadṛśadyutiḥduryodhano nāma mahānrājāsīdrājasattama

तस्येन्द्रसमवीर्यस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनःविषयश्च प्रभावश्च तुल्यमेवाभ्यवर्तत

tasyendrasamavīryasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥviṣayaśca prabhāvaśca tulyamevābhyavartata

रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैःनगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णं तदाभवत्

ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥnagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇaṃ tadābhavat

न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतःव्याधितो वा कृशो वापि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित्

na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥvyādhito vā kṛśo vāpi tasminnābhūnnaraḥ kvacit

सुदक्षिणो मधुरवागनसूयुर्जितेन्द्रियःधर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तोऽथाविकत्थनः

sudakṣiṇo madhuravāganasūyurjitendriyaḥdharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto'thāvikatthanaḥ

यज्वा वदान्यो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसंगरःन चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः

yajvā vadānyo medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥna cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ

तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवाचकमे पुरुषश्रेष्ठं स्वेन भावेन भारत

taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivācakame puruṣaśreṣṭhaṃ svena bhāvena bhārata

तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचनानाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना

tasya jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanānāmnā sudarśanā rājanrūpeṇa ca sudarśanā

तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिरदुर्योधनसुता यादृगभवद्वरवर्णिनी

tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhiraduryodhanasutā yādṛgabhavadvaravarṇinī

तामग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम्भूत्वा च ब्राह्मणः साक्षाद्वरयामास तं नृपम्

tāmagniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanāmbhūtvā ca brāhmaṇaḥ sākṣādvarayāmāsa taṃ nṛpam

दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवःन दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम्

daridraścāsavarṇaśca mamāyamiti pārthivaḥna ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanām

ततोऽस्य वितते यज्ञे नष्टोऽभूद्धव्यवाहनःततो दुर्योधनो राजा वाक्यमाहर्त्विजस्तदा

tato'sya vitate yajñe naṣṭo'bhūddhavyavāhanaḥtato duryodhano rājā vākyamāhartvijastadā

दुष्कृतं मम किं नु स्याद्भवतां वा द्विजर्षभाःयेन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्विव

duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu syādbhavatāṃ vā dvijarṣabhāḥyena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣviva

न ह्यल्पं दुष्कृतं नोऽस्ति येनाग्निर्नाशमागतःभवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद्विमृश्यताम्

na hyalpaṃ duṣkṛtaṃ no'sti yenāgnirnāśamāgataḥbhavatāṃ vātha vā mahyaṃ tattvenaitadvimṛśyatām

एतद्राज्ञो वचः श्रुत्वा विप्रास्ते भरतर्षभनियता वाग्यताश्चैव पावकं शरणं ययुः

etadrājño vacaḥ śrutvā viprāste bharatarṣabhaniyatā vāgyatāścaiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

तान्दर्शयामास तदा भगवान्हव्यवाहनःस्वं रूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः

tāndarśayāmāsa tadā bhagavānhavyavāhanaḥsvaṃ rūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ

ततो महात्मा तानाह दहनो ब्राह्मणर्षभान्वरयाम्यात्मनोऽर्थाय दुर्योधनसुतामिति

tato mahātmā tānāha dahano brāhmaṇarṣabhānvarayāmyātmano'rthāya duryodhanasutāmiti

ततस्ते काल्यमुत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन्ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यदुक्तं चित्रभानुना

tataste kālyamutthāya tasmai rājñe nyavedayanbrāhmaṇā vismitāḥ sarve yaduktaṃ citrabhānunā

ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम्अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान्

tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādināmavāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān

प्रायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम्नित्यं सांनिध्यमिह ते चित्रभानो भवेदितितमाह भगवानग्निरेवमस्त्विति पार्थिवम्

prāyācata nṛpaḥ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasumnityaṃ sāṃnidhyamiha te citrabhāno bhavedititamāha bhagavānagnirevamastviti pārthivam

ततः सांनिध्यमध्यापि माहिष्मत्यां विभावसोःदृष्टं हि सहदेवेन दिशो विजयता तदा

tataḥ sāṃnidhyamadhyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥdṛṣṭaṃ hi sahadevena diśo vijayatā tadā

ततस्तां समलंकृत्य कन्यामहतवाससम्ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने

tatastāṃ samalaṃkṛtya kanyāmahatavāsasamdadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane

प्रतिजग्राह चाग्निस्तां राजपुत्रीं सुदर्शनाम्विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारामिवाध्वरे

pratijagrāha cāgnistāṃ rājaputrīṃ sudarśanāmvidhinā vedadṛṣṭena vasordhārāmivādhvare

तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रियाअभवत्प्रीतिमानग्निर्गर्भं तस्यां समादधे

tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyāabhavatprītimānagnirgarbhaṃ tasyāṃ samādadhe

तस्यां समभवत्पुत्रो नाम्नाग्नेयः सुदर्शनःशिशुरेवाध्यगात्सर्वं स च ब्रह्म सनातनम्

tasyāṃ samabhavatputro nāmnāgneyaḥ sudarśanaḥśiśurevādhyagātsarvaṃ sa ca brahma sanātanam

अथौघवान्नाम नृपो नृगस्यासीत्पितामहःतस्याप्योघवती कन्या पुत्रश्चौघरथोऽभवत्

athaughavānnāma nṛpo nṛgasyāsītpitāmahaḥtasyāpyoghavatī kanyā putraścaugharatho'bhavat

तामोघवान्ददौ तस्मै स्वयमोघवतीं सुताम्सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम्

tāmoghavāndadau tasmai svayamoghavatīṃ sutāmsudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm

स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनःकुरुक्षेत्रेऽवसद्राजन्नोघवत्या समन्वितः

sa gṛhasthāśramaratastayā saha sudarśanaḥkurukṣetre'vasadrājannoghavatyā samanvitaḥ

गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युमित्येव स प्रभोप्रतिज्ञामकरोद्धीमान्दीप्ततेजा विशां पते

gṛhasthaścāvajeṣyāmi mṛtyumityeva sa prabhopratijñāmakaroddhīmāndīptatejā viśāṃ pate

तामथौघवतीं राजन्स पावकसुतोऽब्रवीत्अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथंचन

tāmathaughavatīṃ rājansa pāvakasuto'bravītatitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathaṃcana

येन येन च तुष्येत नित्यमेव त्वयातिथिःअप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा

yena yena ca tuṣyeta nityameva tvayātithiḥapyātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā

एतद्व्रतं मम सदा हृदि संपरिवर्ततेगृहस्थानां हि सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम्

etadvrataṃ mama sadā hṛdi saṃparivartategṛhasthānāṃ hi suśroṇi nātithervidyate param

प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभनेइदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा

pramāṇaṃ yadi vāmoru vacaste mama śobhaneidaṃ vacanamavyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā

निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा संनिहितेऽनघेनातिथिस्तेऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव

niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā saṃnihite'naghenātithiste'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yadyahaṃ tava

तमब्रवीदोघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिःन मे त्वद्वचनात्किंचिदकर्तव्यं कथंचन

tamabravīdoghavatī yatā mūrdhni kṛtāñjaliḥna me tvadvacanātkiṃcidakartavyaṃ kathaṃcana

जिगीषमाणं तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम्पृष्ठतोऽन्वगमद्राजन्रन्ध्रान्वेषी तदा सदा

jigīṣamāṇaṃ tu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanampṛṣṭhato'nvagamadrājanrandhrānveṣī tadā sadā

इध्मार्थं तु गते तस्मिन्नग्निपुत्रे सुदर्शनेअतिथिर्ब्राह्मणः श्रीमांस्तामाहौघवतीं तदा

idhmārthaṃ tu gate tasminnagniputre sudarśaneatithirbrāhmaṇaḥ śrīmāṃstāmāhaughavatīṃ tadā

आतिथ्यं दत्तमिच्छामि त्वयाद्य वरवर्णिनिप्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः

ātithyaṃ dattamicchāmi tvayādya varavarṇinipramāṇaṃ yadi dharmaste gṛhasthāśramasaṃmataḥ

इत्युक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनीविधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशां पते

ityuktā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinīvidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṃ pate

आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातयेप्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते

āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātayeprovācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te

तामब्रवीत्ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम्त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्के तदाचर

tāmabravīttato vipro rājaputrīṃ sudarśanāmtvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅke tadācara

यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतःप्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुमर्हसि मे प्रियम्

yadi pramāṇaṃ dharmaste gṛhasthāśramasaṃmataḥpradānenātmano rājñi kartumarhasi me priyam

तथा संछन्द्यमानोऽन्यैरीप्सितैर्नृपकन्ययानान्यमात्मप्रदानात्स तस्या वव्रे वरं द्विजः

tathā saṃchandyamāno'nyairīpsitairnṛpakanyayānānyamātmapradānātsa tasyā vavre varaṃ dvijaḥ

सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर्वचनमादितःतथेति लज्जमाना सा तमुवाच द्विजर्षभम्

sā tu rājasutā smṛtvā bharturvacanamāditaḥtatheti lajjamānā sā tamuvāca dvijarṣabham

ततो रहः स विप्रर्षिः सा चैवोपविवेश हसंस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः

tato rahaḥ sa viprarṣiḥ sā caivopaviveśa hasaṃsmṛtya bharturvacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ

अथेध्मान्समुपादाय स पावकिरुपागमत्मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुरिवान्वितः

athedhmānsamupādāya sa pāvakirupāgamatmṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhurivānvitaḥ

ततस्त्वाश्रममागम्य स पावकसुतस्तदातामाजुहावौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत्

tatastvāśramamāgamya sa pāvakasutastadātāmājuhāvaughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt

तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदाकराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती

tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadākarābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī

उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुरेव चतूष्णींभूताभवत्साध्वी न चोवाचाथ किंचन

ucchiṣṭāsmīti manvānā lajjitā bhartureva catūṣṇīṃbhūtābhavatsādhvī na covācātha kiṃcana

अथ तां पुनरेवेदं प्रोवाच स सुदर्शनःक्व सा साध्वी क्व सा याता गरीयः किमतो मम

atha tāṃ punarevedaṃ provāca sa sudarśanaḥkva sā sādhvī kva sā yātā garīyaḥ kimato mama

पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रताकथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथा पुरा

pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratākathaṃ na pratyudetyadya smayamānā yathā purā

उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम्अतिथिं विद्धि संप्राप्तं पावके ब्राह्मणं च माम्

uṭajasthastu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanamatithiṃ viddhi saṃprāptaṃ pāvake brāhmaṇaṃ ca mām

अनया छन्द्यमानोऽहं भार्यया तव सत्तमतैस्तैरतिथिसत्कारैरार्जवेऽस्या दृढं मनः

anayā chandyamāno'haṃ bhāryayā tava sattamataistairatithisatkārairārjave'syā dṛḍhaṃ manaḥ

अनेन विधिना सेयं मामर्चति शुभाननाअनुरूपं यदत्राद्य तद्भवान्वक्तुमर्हति

anena vidhinā seyaṃ māmarcati śubhānanāanurūpaṃ yadatrādya tadbhavānvaktumarhati

कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वयात्हीनप्रतिज्ञमत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन्

kūṭamudgarahastastu mṛtyustaṃ vai samanvayāthīnapratijñamatrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayan

सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरात्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानोऽब्रवीदिदम्

sudarśanastu manasā karmaṇā cakṣuṣā girātyakterṣyastyaktamanyuśca smayamāno'bravīdidam

सुरतं तेऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर्हि परमा ममगृहस्थस्य हि धर्मोऽग्र्यः संप्राप्तातिथिपूजनम्

surataṃ te'stu viprāgrya prītirhi paramā mamagṛhasthasya hi dharmo'gryaḥ saṃprāptātithipūjanam

अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छतिनान्यस्तस्मात्परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः

atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchatinānyastasmātparo dharma iti prāhurmanīṣiṇaḥ

प्राणा हि मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसुअतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहितम्

prāṇā hi mama dārāśca yaccānyadvidyate vasuatithibhyo mayā deyamiti me vratamāhitam

निःसंदिग्धं मया वाक्यमेतत्ते समुदाहृतम्तेनाहं विप्र सत्येन स्वयमात्मानमालभे

niḥsaṃdigdhaṃ mayā vākyametatte samudāhṛtamtenāhaṃ vipra satyena svayamātmānamālabhe

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्बुद्धिरात्मा मनः कालो दिशश्चैव गुणा दश

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamambuddhirātmā manaḥ kālo diśaścaiva guṇā daśa

नित्यमेते हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताःसुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर

nityamete hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥsukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara

यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदाहृतातेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा

yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayādya samudāhṛtātena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā

ततो नादः समभवद्दिक्षु सर्वासु भारतअसकृत्सत्यमित्येव नैतन्मिथ्येति सर्वशः

tato nādaḥ samabhavaddikṣu sarvāsu bhārataasakṛtsatyamityeva naitanmithyeti sarvaśaḥ

उटजात्तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजःवपुषा खं च भूमिं च व्याप्य वायुरिवोद्यतः

uṭajāttu tatastasmānniścakrāma sa vai dvijaḥvapuṣā khaṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyurivodyataḥ

स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रीँल्लोकाननुनादयन्उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वमामन्त्र्य नामतः

svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīm̐llokānanunādayanuvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvamāmantrya nāmataḥ

धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघप्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर्मे परमा त्वयि

dharmo'hamasmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānaghaprāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītirme paramā tvayi

विजितश्च त्वया मृत्युर्योऽयं त्वामनुगच्छतिरन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशीकृतः

vijitaśca tvayā mṛtyuryo'yaṃ tvāmanugacchatirandhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ

न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्यचित्पुरुषोत्तमपतिव्रतामिमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुमप्युत

na cāsti śaktistrailokye kasyacitpuruṣottamapativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta

रक्षिता त्वद्गुणैरेषा पतिव्रतगुणैस्तथाअधृष्या यदियं ब्रूयात्तथा तन्नान्यथा भवेत्

rakṣitā tvadguṇaireṣā pativrataguṇaistathāadhṛṣyā yadiyaṃ brūyāttathā tannānyathā bhavet

एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनीपावनार्थं च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति

eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinīpāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati

अर्धेनौघवती नाम त्वामर्धेनानुयास्यतिशरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः

ardhenaughavatī nāma tvāmardhenānuyāsyatiśarīreṇa mahābhāgā yogo hyasyā vaśe sthitaḥ

अनया सह लोकांश्च गन्तासि तपसार्जितान्यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्तान्सनातनान्

anayā saha lokāṃśca gantāsi tapasārjitānyatra nāvṛttimabhyeti śāśvatāṃstānsanātanān

अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वमभिपत्स्यसेनिर्जितश्च त्वया मृत्युरैश्वर्यं च तवोत्तमम्

anena caiva dehena lokāṃstvamabhipatsyasenirjitaśca tvayā mṛtyuraiśvaryaṃ ca tavottamam

पञ्च भूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोभवःगृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ

pañca bhūtānyatikrāntaḥ svavīryācca manobhavaḥgṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau

स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलःतव शुश्रूषया राजन्राजपुत्र्या विनिर्जिताः

sneho rāgaśca tandrī ca moho drohaśca kevalaḥtava śuśrūṣayā rājanrājaputryā vinirjitāḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथमुत्तमम्युक्तं प्रगृह्य भगवान्व्यवसायो जगाम तम्

śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ rathamuttamamyuktaṃ pragṛhya bhagavānvyavasāyo jagāma tam

मृत्युरात्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च चबुद्धिः कालो मनो व्योम कामक्रोधौ तथैव च

mṛtyurātmā ca lokāśca jitā bhūtāni pañca cabuddhiḥ kālo mano vyoma kāmakrodhau tathaiva ca

तस्माद्गृहाश्रमस्थस्य नान्यद्दैवतमस्ति वैऋतेऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद्विचारय

tasmādgṛhāśramasthasya nānyaddaivatamasti vaiṛte'tithiṃ naravyāghra manasaitadvicāraya

अतिथिः पूजितो यस्य ध्यायते मनसा शुभम्न तत्क्रतुशतेनापि तुल्यमाहुर्मनीषिणः

atithiḥ pūjito yasya dhyāyate manasā śubhamna tatkratuśatenāpi tulyamāhurmanīṣiṇaḥ

पात्रं त्वतिथिमासाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत्स दत्त्वा सुकृतं तस्य क्षपयेत ह्यनर्चितः

pātraṃ tvatithimāsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayetsa dattvā sukṛtaṃ tasya kṣapayeta hyanarcitaḥ

एतत्ते कथितं पुत्र मयाख्यानमनुत्तमम्यथा हि विजितो मृत्युर्गृहस्थेन पुराभवत्

etatte kathitaṃ putra mayākhyānamanuttamamyathā hi vijito mṛtyurgṛhasthena purābhavat

धन्यं यशस्यमायुष्यमिदमाख्यानमुत्तमम्बुभूषताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamidamākhyānamuttamambubhūṣatābhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham

य इदं कथयेद्विद्वानहन्यहनि भारतसुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात्

ya idaṃ kathayedvidvānahanyahani bhāratasudarśanasya caritaṃ puṇyām̐llokānavāpnuyāt