Parva.Adhyaya 13.101

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

आलोकदानं नामैतत्कीदृशं भरतर्षभकथमेतत्समुत्पन्नं फलं चात्र ब्रवीहि मे

ālokadānaṃ nāmaitatkīdṛśaṃ bharatarṣabhakathametatsamutpannaṃ phalaṃ cātra bravīhi me

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्मनोः प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanammanoḥ prajāpatervādaṃ suvarṇasya ca bhārata

तपस्वी कश्चिदभवत्सुवर्णो नाम नामतःवर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे

tapasvī kaścidabhavatsuvarṇo nāma nāmataḥvarṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe

कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्याये च परं गतःबहून्स्ववंशप्रभवान्समतीतः स्वकैर्गुणैः

kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāye ca paraṃ gataḥbahūnsvavaṃśaprabhavānsamatītaḥ svakairguṇaiḥ

स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प चकुशलप्रश्नमन्योन्यं तौ च तत्र प्रचक्रतुः

sa kadācinmanuṃ vipro dadarśopasasarpa cakuśalapraśnamanyonyaṃ tau ca tatra pracakratuḥ

ततस्तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वतेरमणीये शिलापृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम्

tatastau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvateramaṇīye śilāpṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatām

तत्र तौ कथयामास्तां कथा नानाविधाश्रयाःब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम्

tatra tau kathayāmāstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥbrahmarṣidevadaityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām

सुवर्णस्त्वब्रवीद्वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रभुम्हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुमर्हसि

suvarṇastvabravīdvākyaṃ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhumhitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktumarhasi

सुमनोभिर्यदिज्यन्ते दैवतानि प्रजेश्वरकिमेतत्कथमुत्पन्नं फलयोगं च शंस मे

sumanobhiryadijyante daivatāni prajeśvarakimetatkathamutpannaṃ phalayogaṃ ca śaṃsa me

मनुरुवाचअत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्शुक्रस्य च बलेश्चैव संवादं वै समागमे

manuruvācaatrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamśukrasya ca baleścaiva saṃvādaṃ vai samāgame

बलेर्वैरोचनस्येह त्रैलोक्यमनुशासतःसमीपमाजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः

balervairocanasyeha trailokyamanuśāsataḥsamīpamājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ

तमर्घ्यादिभिरभ्यर्च्य भार्गवं सोऽसुराधिपःनिषसादासने पश्चाद्विधिवद्भूरिदक्षिणः

tamarghyādibhirabhyarcya bhārgavaṃ so'surādhipaḥniṣasādāsane paścādvidhivadbhūridakṣiṇaḥ

कथेयमभवत्तत्र या त्वया परिकीर्तितासुमनोधूपदीपानां संप्रदाने फलं प्रति

katheyamabhavattatra yā tvayā parikīrtitāsumanodhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ prati

ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नमुत्तमम्सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मवित्तमप्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद्भवान्वक्तुमर्हति

tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṃ praśnamuttamamsumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmavittamapradānasya dvijaśreṣṭha tadbhavānvaktumarhati

शुक्र उवाच · śukra uvāca

तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्मादनन्तरम्एतस्मिन्नन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च

tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmastasmādanantarametasminnantare caiva vīrudoṣadhya eva ca

सोमस्यात्मा च बहुधा संभूतः पृथिवीतलेअमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तुल्यजातयः

somasyātmā ca bahudhā saṃbhūtaḥ pṛthivītaleamṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāścānyāstulyajātayaḥ

अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति चमनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः

amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti camano glapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ

अमृतं मङ्गलं विद्धि महद्विषममङ्गलम्ओषध्यो ह्यमृतं सर्वं विषं तेजोऽग्निसंभवम्

amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahadviṣamamaṅgalamoṣadhyo hyamṛtaṃ sarvaṃ viṣaṃ tejo'gnisaṃbhavam

मनो ह्लादयते यस्माच्छ्रियं चापि दधाति हतस्मात्सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः

mano hlādayate yasmācchriyaṃ cāpi dadhāti hatasmātsumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ

देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिःतस्मात्सुमनसः प्रोक्ता यस्मात्तुष्यन्ति देवताः

devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥtasmātsumanasaḥ proktā yasmāttuṣyanti devatāḥ

यं यमुद्दिश्य दीयेरन्देवं सुमनसः प्रभोमङ्गलार्थं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप

yaṃ yamuddiśya dīyerandevaṃ sumanasaḥ prabhomaṅgalārthaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa

ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक्ओषध्यो बहुवीर्याश्च बहुरूपास्तथैव च

jñeyāstūgrāśca saumyāśca tejasvinyaśca tāḥ pṛthakoṣadhyo bahuvīryāśca bahurūpāstathaiva ca

यज्ञियानां च वृक्षाणामयज्ञियान्निबोध मेआसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च

yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇāmayajñiyānnibodha meāsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca

राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा प्रियाःपितॄणां मानुषाणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः

rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥpitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntā yāstvanupūrvaśaḥ

वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाःअकण्टकाः कण्टकिन्यो गन्धरूपरसान्विताः

vanyā grāmyāśceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥakaṇṭakāḥ kaṇṭakinyo gandharūparasānvitāḥ

द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टोऽनिष्टश्च पुष्पजःइष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत्

dvividho hi smṛto gandha iṣṭo'niṣṭaśca puṣpajaḥiṣṭagandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayet

अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतःतेषां पुष्पाणि देवानामिष्टानि सततं प्रभो

akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāśca varṇataḥteṣāṃ puṣpāṇi devānāmiṣṭāni satataṃ prabho

जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि चगन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद्विचक्षणः

jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni cagandharvanāgayakṣebhyastāni dadyādvicakṣaṇaḥ

ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताःशत्रूणामभिचारार्थमथर्वसु निदर्शिताः

oṣadhyo raktapuṣpāśca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥśatrūṇāmabhicārārthamatharvasu nidarśitāḥ

तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाःरक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत्

tīkṣṇavīryāstu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥraktabhūyiṣṭhavarṇāśca kṛṣṇāścaivopahārayet

मनोहृदयनन्दिन्यो विमर्दे मधुराश्च याःचारुरूपाः सुमनसो मानुषाणां स्मृता विभो

manohṛdayanandinyo vimarde madhurāśca yāḥcārurūpāḥ sumanaso mānuṣāṇāṃ smṛtā vibho

न तु श्मशानसंभूता न देवायतनोद्भवाःसंनयेत्पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रहःसु च

na tu śmaśānasaṃbhūtā na devāyatanodbhavāḥsaṃnayetpuṣṭiyukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca

गिरिसानुरुहाः सौम्या देवानामुपपादयेत्प्रोक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायोगं यथास्मृति

girisānuruhāḥ saumyā devānāmupapādayetprokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṃ yathāsmṛti

गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाद्यक्षराक्षसाःनागाः समुपभोगेन त्रिभिरेतैस्तु मानुषाः

gandhena devāstuṣyanti darśanādyakṣarākṣasāḥnāgāḥ samupabhogena tribhiretaistu mānuṣāḥ

सद्यः प्रीणाति देवान्वै ते प्रीता भावयन्त्युतसंकल्पसिद्धा मर्त्यानामीप्सितैश्च मनोरथैः

sadyaḥ prīṇāti devānvai te prītā bhāvayantyutasaṃkalpasiddhā martyānāmīpsitaiśca manorathaiḥ

देवाः प्रीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति चअवज्ञातावधूताश्च निर्दहन्त्यधमान्नरान्

devāḥ prīṇanti satataṃ mānitā mānayanti caavajñātāvadhūtāśca nirdahantyadhamānnarān

अतऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम्धूपांश्च विविधान्साधूनसाधूंश्च निबोध मे

ataūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalamdhūpāṃśca vividhānsādhūnasādhūṃśca nibodha me

निर्यासः सरलश्चैव कृत्रिमश्चैव ते त्रयःइष्टानिष्टो भवेद्गन्धस्तन्मे विस्तरतः शृणु

niryāsaḥ saralaścaiva kṛtrimaścaiva te trayaḥiṣṭāniṣṭo bhavedgandhastanme vistarataḥ śṛṇu

निर्यासाः सल्लकीवर्ज्या देवानां दयितास्तु तेगुग्गुलुः प्रवरस्तेषां सर्वेषामिति निश्चयः

niryāsāḥ sallakīvarjyā devānāṃ dayitāstu tegugguluḥ pravarasteṣāṃ sarveṣāmiti niścayaḥ

अगुरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम्दैत्यानां सल्लकीजश्च काङ्क्षितो यश्च तद्विधः

aguruḥ sāriṇāṃ śreṣṭho yakṣarākṣasabhogināmdaityānāṃ sallakījaśca kāṅkṣito yaśca tadvidhaḥ

अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिवदारवैःफाणितासवसंयुक्तैर्मनुष्याणां विधीयते

atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthivadāravaiḥphāṇitāsavasaṃyuktairmanuṣyāṇāṃ vidhīyate

देवदानवभूतानां सद्यस्तुष्टिकरः स्मृतःयेऽन्ये वैहारिकास्ते तु मानुषाणामिति स्मृताः

devadānavabhūtānāṃ sadyastuṣṭikaraḥ smṛtaḥye'nye vaihārikāste tu mānuṣāṇāmiti smṛtāḥ

य एवोक्ताः सुमनसां प्रदाने गुणहेतवःधूपेष्वपि परिज्ञेयास्त एव प्रीतिवर्धनाः

ya evoktāḥ sumanasāṃ pradāne guṇahetavaḥdhūpeṣvapi parijñeyāsta eva prītivardhanāḥ

दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम्यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते

dīpadāne pravakṣyāmi phalayogamanuttamamyathā yena yadā caiva pradeyā yādṛśāśca te

ज्योतिस्तेजः प्रकाशश्चाप्यूर्ध्वगं चापि वर्ण्यतेप्रदानं तेजसां तस्मात्तेजो वर्धयते नृणाम्

jyotistejaḥ prakāśaścāpyūrdhvagaṃ cāpi varṇyatepradānaṃ tejasāṃ tasmāttejo vardhayate nṛṇām

अन्धं तमस्तमिस्रं च दक्षिणायनमेव चउत्तरायणमेतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रशस्यते

andhaṃ tamastamisraṃ ca dakṣiṇāyanameva cauttarāyaṇametasmājjyotirdānaṃ praśasyate

यस्मादूर्ध्वगमेतत्तु तमसश्चैव भेषजम्तस्मादूर्ध्वगतेर्दाता भवेदिति विनिश्चयः

yasmādūrdhvagametattu tamasaścaiva bheṣajamtasmādūrdhvagaterdātā bhavediti viniścayaḥ

देवास्तेजस्विनो यस्मात्प्रभावन्तः प्रकाशकाःतामसा राक्षसाश्चेति तस्माद्दीपः प्रदीयते

devāstejasvino yasmātprabhāvantaḥ prakāśakāḥtāmasā rākṣasāśceti tasmāddīpaḥ pradīyate

आलोकदानाच्चक्षुष्मान्प्रभायुक्तो भवेन्नरःतान्दत्त्वा नोपहिंसेत न हरेन्नोपनाशयेत्

ālokadānāccakṣuṣmānprabhāyukto bhavennaraḥtāndattvā nopahiṃseta na harennopanāśayet

दीपहर्ता भवेदन्धस्तमोगतिरसुप्रभःदीपप्रदः स्वर्गलोके दीपमाली विराजते

dīpahartā bhavedandhastamogatirasuprabhaḥdīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate

हविषा प्रथमः कल्पो द्वितीयस्त्वौषधीरसैःवसामेदोस्थिनिर्यासैर्न कार्यः पुष्टिमिच्छता

haviṣā prathamaḥ kalpo dvitīyastvauṣadhīrasaiḥvasāmedosthiniryāsairna kāryaḥ puṣṭimicchatā

गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथेदीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः

giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathedīpadātā bhavennityaṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ

कुलोद्द्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वं च गच्छतिज्योतिषां चैव सालोक्यं दीपदाता नरः सदा

kuloddyoto viśuddhātmā prakāśatvaṃ ca gacchatijyotiṣāṃ caiva sālokyaṃ dīpadātā naraḥ sadā

बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान्कर्मफलोदयान्देवयक्षोरगनृणां भूतानामथ रक्षसाम्

balikarmasu vakṣyāmi guṇānkarmaphalodayāndevayakṣoraganṛṇāṃ bhūtānāmatha rakṣasām

येषां नाग्रभुजो विप्रा देवतातिथिबालकाःराक्षसानेव तान्विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान्

yeṣāṃ nāgrabhujo viprā devatātithibālakāḥrākṣasāneva tānviddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān

तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम्शिरसा प्रणतश्चापि हरेद्बलिमतन्द्रितः

tasmādagraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitamśirasā praṇataścāpi haredbalimatandritaḥ

गृह्या हि देवता नित्यमाशंसन्ति गृहात्सदाबाह्याश्चागन्तवो येऽन्ये यक्षराक्षसपन्नगाः

gṛhyā hi devatā nityamāśaṃsanti gṛhātsadābāhyāścāgantavo ye'nye yakṣarākṣasapannagāḥ

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथाते प्रीताः प्रीणयन्त्येतानायुषा यशसा धनैः

ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathāte prītāḥ prīṇayantyetānāyuṣā yaśasā dhanaiḥ

बलयः सह पुष्पैस्तु देवानामुपहारयेत्दधिद्रप्सयुताः पुण्याः सुगन्धाः प्रियदर्शनाः

balayaḥ saha puṣpaistu devānāmupahārayetdadhidrapsayutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ

कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयो यक्षरक्षसाम्सुरासवपुरस्कारा लाजोल्लेपनभूषिताः

kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayo yakṣarakṣasāmsurāsavapuraskārā lājollepanabhūṣitāḥ

नागानां दयिता नित्यं पद्मोत्पलविमिश्रिताःतिलान्गुडसुसंपन्नान्भूतानामुपहारयेत्

nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥtilānguḍasusaṃpannānbhūtānāmupahārayet

अग्रदाताग्रभोगी स्याद्बलवर्णसमन्वितःतस्मादग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम्

agradātāgrabhogī syādbalavarṇasamanvitaḥtasmādagraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam

ज्वलत्यहरहो वेश्म याश्चास्य गृहदेवताःताः पूज्या भूतिकामेन प्रसृताग्रप्रदायिना

jvalatyaharaho veśma yāścāsya gṛhadevatāḥtāḥ pūjyā bhūtikāmena prasṛtāgrapradāyinā

इत्येतदसुरेन्द्राय काव्यः प्रोवाच भार्गवःसुवर्णाय मनुः प्राह सुवर्णो नारदाय च

ityetadasurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥsuvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca

नारदोऽपि मयि प्राह गुणानेतान्महाद्युतेत्वमप्येतद्विदित्वेह सर्वमाचर पुत्रक

nārado'pi mayi prāha guṇānetānmahādyutetvamapyetadviditveha sarvamācara putraka