Parva.Adhyaya 13.100

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

गार्हस्थ्यं धर्ममखिलं प्रब्रूहि भरतर्षभऋद्धिमाप्नोति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव

gārhasthyaṃ dharmamakhilaṃ prabrūhi bharatarṣabhaṛddhimāpnoti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिपवासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश्चैव भारत

atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipavāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāścaiva bhārata

संस्तूय पृथिवीं देवीं वासुदेवः प्रतापवान्पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ यदेतत्पृच्छसेऽद्य माम्

saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ pratāpavānpapraccha bharataśreṣṭha yadetatpṛcchase'dya mām

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्विधेन वाकिमवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखी भवेत्

gārhasthyaṃ dharmamāśritya mayā vā madvidhena vākimavaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet

पृथिव्युवाचऋषयः पितरो देवा मनुष्याश्चैव माधवइज्याश्चैवार्चनीयाश्च यथा चैवं निबोध मे

pṛthivyuvācaṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyāścaiva mādhavaijyāścaivārcanīyāśca yathā caivaṃ nibodha me

सदा यज्ञेन देवांश्च आतिथ्येन च मानवान्छन्दतश्च यथानित्यमर्हान्युञ्जीत नित्यशःतेन ह्यृषिगणाः प्रीता भवन्ति मधुसूदन

sadā yajñena devāṃśca ātithyena ca mānavānchandataśca yathānityamarhānyuñjīta nityaśaḥtena hyṛṣigaṇāḥ prītā bhavanti madhusūdana

नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म चकुर्यात्तथैव देवा वै प्रीयन्ते मधुसूदन

nityamagniṃ paricaredabhuktvā balikarma cakuryāttathaiva devā vai prīyante madhusūdana

कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन वापयोमूलफलैर्वापि पितॄणां प्रीतिमाहरन्

kuryādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena vāpayomūlaphalairvāpi pitṝṇāṃ prītimāharan

सिद्धान्नाद्वैश्वदेवं वै कुर्यादग्नौ यथाविधिअग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम्

siddhānnādvaiśvadevaṃ vai kuryādagnau yathāvidhiagnīṣomaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryamanantaram

प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयतेतथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत्

prajānāṃ pataye caiva pṛthagghomo vidhīyatetathaiva cānupūrvyeṇa balikarma prayojayet

दक्षिणायां यमायेह प्रतीच्यां वरुणाय चसोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये द्विजातये

dakṣiṇāyāṃ yamāyeha pratīcyāṃ varuṇāya casomāya cāpyudīcyāṃ vai vāstumadhye dvijātaye

धन्वन्तरेः प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधवमनोर्वै इति च प्राहुर्बलिं द्वारे गृहस्य वैमरुद्भ्यो देवताभ्यश्च बलिमन्तर्गृहे हरेत्

dhanvantareḥ prāgudīcyāṃ prācyāṃ śakrāya mādhavamanorvai iti ca prāhurbaliṃ dvāre gṛhasya vaimarudbhyo devatābhyaśca balimantargṛhe haret

तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत्निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं तथा हरेत्

tathaiva viśvedevebhyo balimākāśato haretniśācarebhyo bhūtebhyo baliṃ naktaṃ tathā haret

एवं कृत्वा बलिं सम्यग्दद्याद्भिक्षां द्विजातयेअलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुत्क्षिप्य निक्षिपेत्

evaṃ kṛtvā baliṃ samyagdadyādbhikṣāṃ dvijātayealābhe brāhmaṇasyāgnāvagramutkṣipya nikṣipet

यदा श्राद्धं पितृभ्यश्च दातुमिच्छेत मानवःतदा पश्चात्प्रकुर्वीत निवृत्ते श्राद्धकर्मणि

yadā śrāddhaṃ pitṛbhyaśca dātumiccheta mānavaḥtadā paścātprakurvīta nivṛtte śrāddhakarmaṇi

पितॄन्संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद्विधानतःवैश्वदेवं ततः कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्मणवाचनम्

pitṝnsaṃtarpayitvā tu baliṃ kuryādvidhānataḥvaiśvadevaṃ tataḥ kuryātpaścādbrāhmaṇavācanam

ततोऽन्नेनावशेषेण भोजयेदतिथीनपिअर्चापूर्वं महाराज ततः प्रीणाति मानुषान्

tato'nnenāvaśeṣeṇa bhojayedatithīnapiarcāpūrvaṃ mahārāja tataḥ prīṇāti mānuṣān

अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate

आचार्यस्य पितुश्चैव सख्युराप्तस्य चातिथेःइदमस्ति गृहे मह्यमिति नित्यं निवेदयेत्

ācāryasya pituścaiva sakhyurāptasya cātitheḥidamasti gṛhe mahyamiti nityaṃ nivedayet

ते यद्वदेयुस्तत्कुर्यादिति धर्मो विधीयतेगृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत्

te yadvadeyustatkuryāditi dharmo vidhīyategṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet

राजर्त्विजं स्नातकं च गुरुं श्वशुरमेव चअर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान्

rājartvijaṃ snātakaṃ ca guruṃ śvaśurameva caarcayenmadhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुविवैश्वदेवं हि नामैतत्सायंप्रातर्विधीयते

śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvivaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃprātarvidhīyate

एतांस्तु धर्मान्गार्हस्थान्यः कुर्यादनसूयकःस इहर्द्धिं परां प्राप्य प्रेत्य नाके महीयते

etāṃstu dharmāngārhasthānyaḥ kuryādanasūyakaḥsa iharddhiṃ parāṃ prāpya pretya nāke mahīyate

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इति भूमेर्वचः श्रुत्वा वासुदेवः प्रतापवान्तथा चकार सततं त्वमप्येवं समाचर

iti bhūmervacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavāntathā cakāra satataṃ tvamapyevaṃ samācara

एवं गृहस्थधर्मं त्वं चेतयानो नराधिपइहलोके यशः प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि

evaṃ gṛhasthadharmaṃ tvaṃ cetayāno narādhipaihaloke yaśaḥ prāpya pretya svargamavāpsyasi