Parva.Adhyaya 13.128

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

तिलोत्तमा नाम पुरा ब्रह्मणा योषिदुत्तमातिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा

tilottamā nāma purā brahmaṇā yoṣiduttamātilaṃ tilaṃ samuddhṛtya ratnānāṃ nirmitā śubhā

साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुविप्रदक्षिणं लोभयन्ती मां शुभे रुचिरानना

sābhyagacchata māṃ devi rūpeṇāpratimā bhuvipradakṣiṇaṃ lobhayantī māṃ śubhe rucirānanā

यतो यतः सा सुदती मामुपाधावदन्तिकेततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम्

yato yataḥ sā sudatī māmupādhāvadantiketatastato mukhaṃ cāru mama devi vinirgatam

तां दिदृक्षुरहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वमागतःचतुर्मुखश्च संवृत्तो दर्शयन्योगमात्मनः

tāṃ didṛkṣurahaṃ yogāccaturmūrtitvamāgataḥcaturmukhaśca saṃvṛtto darśayanyogamātmanaḥ

पूर्वेण वदनेनाहमिन्द्रत्वमनुशास्मि हउत्तरेण त्वया सार्धं रमाम्यहमनिन्दिते

pūrveṇa vadanenāhamindratvamanuśāsmi hauttareṇa tvayā sārdhaṃ ramāmyahamanindite

पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम्दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति प्रजाः

paścimaṃ me mukhaṃ saumyaṃ sarvaprāṇisukhāvahamdakṣiṇaṃ bhīmasaṃkāśaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ

जटिलो ब्रह्मचारी च लोकानां हितकाम्ययादेवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे स्थितम्

jaṭilo brahmacārī ca lokānāṃ hitakāmyayādevakāryārthasiddhyarthaṃ pinākaṃ me kare sthitam

इन्द्रेण च पुरा वज्रं क्षिप्तं श्रीकाङ्क्षिणा ममदग्ध्वा कण्ठं तु तद्यातं तेन श्रीकण्ठता मम

indreṇa ca purā vajraṃ kṣiptaṃ śrīkāṅkṣiṇā mamadagdhvā kaṇṭhaṃ tu tadyātaṃ tena śrīkaṇṭhatā mama

उमोवाचवाहनेषु प्रभूतेषु श्रीमत्स्वन्येषु सत्सु तेकथं गोवृषभो देव वाहनत्वमुपागतः

umovācavāhaneṣu prabhūteṣu śrīmatsvanyeṣu satsu tekathaṃ govṛṣabho deva vāhanatvamupāgataḥ

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

सुरभीं ससृजे ब्रह्मामृतधेनुं पयोमुचम्सा सृष्टा बहुधा जाता क्षरमाणा पयोऽमृतम्

surabhīṃ sasṛje brahmāmṛtadhenuṃ payomucamsā sṛṣṭā bahudhā jātā kṣaramāṇā payo'mṛtam

तस्या वत्समुखोत्सृष्टः फेनो मद्गात्रमागतःततो दग्धा मया गावो नानावर्णत्वमागताः

tasyā vatsamukhotsṛṣṭaḥ pheno madgātramāgataḥtato dagdhā mayā gāvo nānāvarṇatvamāgatāḥ

ततोऽहं लोकगुरुणा शमं नीतोऽर्थवेदिनावृषं चेमं ध्वजार्थं मे ददौ वाहनमेव च

tato'haṃ lokaguruṇā śamaṃ nīto'rthavedināvṛṣaṃ cemaṃ dhvajārthaṃ me dadau vāhanameva ca

उमोवाचनिवासा बहुरूपास्ते विश्वरूपगुणान्विताःतांश्च संत्यज्य भगवञ्श्मशाने रमसे कथम्

umovācanivāsā bahurūpāste viśvarūpaguṇānvitāḥtāṃśca saṃtyajya bhagavañśmaśāne ramase katham

केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसंकुलेगृध्रगोमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले

keśāsthikalile bhīme kapālaghaṭasaṃkulegṛdhragomāyukalile citāgniśatasaṃkule

अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमेविनिकीर्णामिषचये शिवानादविनादिते

aśucau māṃsakalile vasāśoṇitakardamevinikīrṇāmiṣacaye śivānādavinādite

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्वहम्न च मेध्यतरं किंचिच्छ्मशानादिह विद्यते

medhyānveṣī mahīṃ kṛtsnāṃ vicarāmi niśāsvahamna ca medhyataraṃ kiṃcicchmaśānādiha vidyate

तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मनःन्यग्रोधशाखासंछन्ने निर्भुक्तस्रग्विभूषिते

tena me sarvavāsānāṃ śmaśāne ramate manaḥnyagrodhaśākhāsaṃchanne nirbhuktasragvibhūṣite

तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभाननेन च भूतगणैर्देवि विनाहं वस्तुमुत्सहे

tatra caiva ramante me bhūtasaṃghāḥ śubhānanena ca bhūtagaṇairdevi vināhaṃ vastumutsahe

एष वासो हि मे मेध्यः स्वर्गीयश्च मतो हि मेपुण्यः परमकश्चैव मेध्यकामैरुपास्यते

eṣa vāso hi me medhyaḥ svargīyaśca mato hi mepuṇyaḥ paramakaścaiva medhyakāmairupāsyate

उमोवाचभगवन्सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वरपिनाकपाणे वरद संशयो मे महानयम्

umovācabhagavansarvabhūteśa sarvadharmabhṛtāṃ varapinākapāṇe varada saṃśayo me mahānayam

अयं मुनिगणः सर्वस्तपस्तप इति प्रभोतपोन्वेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृतिः

ayaṃ munigaṇaḥ sarvastapastapa iti prabhotaponveṣakaro loke bhramate vividhākṛtiḥ

अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च प्रियकाम्ययाएतं ममेह संदेहं वक्तुमर्हस्यरिंदम

asya caivarṣisaṃghasya mama ca priyakāmyayāetaṃ mameha saṃdehaṃ vaktumarhasyariṃdama

धर्मः किंलक्षणः प्रोक्तः कथं वाचरितुं नरैःशक्यो धर्ममविन्दद्भिर्धर्मज्ञ वद मे प्रभो

dharmaḥ kiṃlakṣaṇaḥ proktaḥ kathaṃ vācarituṃ naraiḥśakyo dharmamavindadbhirdharmajña vada me prabho

नारद उवाच · nārada uvāca

ततो मुनिगणः सर्वस्तां देवीं प्रत्यपूजयत्वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तवैश्चार्थविदां वर

tato munigaṇaḥ sarvastāṃ devīṃ pratyapūjayatvāgbhirṛgbhūṣitārthābhiḥ stavaiścārthavidāṃ vara

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम्शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तमः

ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtānukampanamśamo dānaṃ yathāśakti gārhasthyo dharma uttamaḥ

परदारेष्वसंकल्पो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम्अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम्

paradāreṣvasaṃkalpo nyāsastrīparirakṣaṇamadattādānaviramo madhumāṃsasya varjanam

एष पञ्चविधो धर्मो बहुशाखः सुखोदयःदेहिभिर्धर्मपरमैः कर्तव्यो धर्मसंचयः

eṣa pañcavidho dharmo bahuśākhaḥ sukhodayaḥdehibhirdharmaparamaiḥ kartavyo dharmasaṃcayaḥ

उमोवाचभगवन्संशयं पृष्टस्तं मे व्याख्यातुमर्हसिचातुर्वर्ण्यस्य यो धर्मः स्वे स्वे वर्णे गुणावहः

umovācabhagavansaṃśayaṃ pṛṣṭastaṃ me vyākhyātumarhasicāturvarṇyasya yo dharmaḥ sve sve varṇe guṇāvahaḥ

ब्राह्मणे कीदृशो धर्मः क्षत्रिये कीदृशो भवेत्वैश्ये किंलक्षणो धर्मः शूद्रे किंलक्षणो भवेत्

brāhmaṇe kīdṛśo dharmaḥ kṣatriye kīdṛśo bhavetvaiśye kiṃlakṣaṇo dharmaḥ śūdre kiṃlakṣaṇo bhavet

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

न्यायतस्ते महाभागे संशयः समुदीरितःभूमिदेवा महाभागाः सदा लोके द्विजातयः

nyāyataste mahābhāge saṃśayaḥ samudīritaḥbhūmidevā mahābhāgāḥ sadā loke dvijātayaḥ

उपवासः सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयःस हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते

upavāsaḥ sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥsa hi dharmārthamutpanno brahmabhūyāya kalpate

तस्य धर्मक्रिया देवि व्रतचर्या च न्यायतःतथोपनयनं चैव द्विजायैवोपपद्यते

tasya dharmakriyā devi vratacaryā ca nyāyataḥtathopanayanaṃ caiva dvijāyaivopapadyate

गुरुदैवतपूजार्थं स्वाध्यायाभ्यसनात्मकःदेहिभिर्धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसंभवः

gurudaivatapūjārthaṃ svādhyāyābhyasanātmakaḥdehibhirdharmaparamaiścartavyo dharmasaṃbhavaḥ

उमोवाचभगवन्संशयो मेऽत्र तं मे व्याख्यातुमर्हसिचातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन प्रकीर्तय

umovācabhagavansaṃśayo me'tra taṃ me vyākhyātumarhasicāturvarṇyasya dharmaṃ hi naipuṇyena prakīrtaya

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम्व्रतचर्यापरो धर्मो गुरुपादप्रसादनम्

rahasyaśravaṇaṃ dharmo vedavrataniṣevaṇamvratacaryāparo dharmo gurupādaprasādanam

भैक्षचर्यापरो धर्मो धर्मो नित्योपवासितानित्यस्वाध्यायिता धर्मो ब्रह्मचर्याश्रमस्तथा

bhaikṣacaryāparo dharmo dharmo nityopavāsitānityasvādhyāyitā dharmo brahmacaryāśramastathā

गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै द्विजःविन्देतानन्तरं भार्यामनुरूपां यथाविधि

guruṇā tvabhyanujñātaḥ samāvarteta vai dvijaḥvindetānantaraṃ bhāryāmanurūpāṃ yathāvidhi

शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम्धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं तथैव च

śūdrānnavarjanaṃ dharmastathā satpathasevanamdharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ tathaiva ca

आहिताग्निरधीयानो जुह्वानः संयतेन्द्रियःविघसाशी यताहारो गृहस्थः सत्यवाक्शुचिः

āhitāgniradhīyāno juhvānaḥ saṃyatendriyaḥvighasāśī yatāhāro gṛhasthaḥ satyavākśuciḥ

अतिथिव्रतता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम्इष्टीश्च पशुबन्धांश्च विधिपूर्वं समाचरेत्

atithivratatā dharmo dharmastretāgnidhāraṇamiṣṭīśca paśubandhāṃśca vidhipūrvaṃ samācaret

यज्ञश्च परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषुअपूर्वभोजनं धर्मो विघसाशित्वमेव च

yajñaśca paramo dharmastathāhiṃsā ca dehiṣuapūrvabhojanaṃ dharmo vighasāśitvameva ca

भुक्ते परिजने पश्चाद्भोजनं धर्म उच्यतेब्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रियस्य विशेषतः

bhukte parijane paścādbhojanaṃ dharma ucyatebrāhmaṇasya gṛhasthasya śrotriyasya viśeṣataḥ

दंपत्योः समशीलत्वं धर्मश्च गृहमेधिनाम्गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलिक्रिया

daṃpatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmaśca gṛhamedhināmgṛhyāṇāṃ caiva devānāṃ nityaṃ puṣpabalikriyā

नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासितासुसंमृष्टोपलिप्ते च साज्यधूमोद्गमे गृहे

nityopalepanaṃ dharmastathā nityopavāsitāsusaṃmṛṣṭopalipte ca sājyadhūmodgame gṛhe

एष द्विजजने धर्मो गार्हस्थ्यो लोकधारणःद्विजातीनां सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते

eṣa dvijajane dharmo gārhasthyo lokadhāraṇaḥdvijātīnāṃ satāṃ nityaṃ sadaivaiṣa pravartate

यस्तु क्षत्रगतो देवि त्वया धर्म उदीरितःतमहं ते प्रवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता

yastu kṣatragato devi tvayā dharma udīritaḥtamahaṃ te pravakṣyāmi taṃ me śṛṇu samāhitā

क्षत्रियस्य स्मृतो धर्मः प्रजापालनमादितःनिर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते

kṣatriyasya smṛto dharmaḥ prajāpālanamāditaḥnirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate

प्रजाः पालयते यो हि धर्मेण मनुजाधिपःतस्य धर्मार्जिता लोकाः प्रजापालनसंचिताः

prajāḥ pālayate yo hi dharmeṇa manujādhipaḥtasya dharmārjitā lokāḥ prajāpālanasaṃcitāḥ

तत्र राज्ञः परो धर्मो दमः स्वाध्याय एव चअग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च

tatra rājñaḥ paro dharmo damaḥ svādhyāya eva caagnihotraparispando dānādhyayanameva ca

यज्ञोपवीतधारणं यज्ञो धर्मक्रियास्तथाभृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता

yajñopavītadhāraṇaṃ yajño dharmakriyāstathābhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇyamoghatā

सम्यग्दण्डे स्थितिर्धर्मो धर्मो वेदक्रतुक्रियाःव्यवहारस्थितिर्धर्मः सत्यवाक्यरतिस्तथा

samyagdaṇḍe sthitirdharmo dharmo vedakratukriyāḥvyavahārasthitirdharmaḥ satyavākyaratistathā

आर्तहस्तप्रदो राजा प्रेत्य चेह महीयतेगोब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतःअश्वमेधजिताँल्लोकान्प्राप्नोति त्रिदिवालये

ārtahastaprado rājā pretya ceha mahīyategobrāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṃgrāme nidhanaṃ gataḥaśvamedhajitām̐llokānprāpnoti tridivālaye

वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथाअग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च

vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣistathāagnihotraparispando dānādhyayanameva ca

वाणिज्यं सत्पथस्थानमातिथ्यं प्रशमो दमःविप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्मः सनातनः

vāṇijyaṃ satpathasthānamātithyaṃ praśamo damaḥviprāṇāṃ svāgataṃ tyāgo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ

तिलान्गन्धान्रसांश्चैव न विक्रीणीत वै क्वचित्वणिक्पथमुपासीनो वैश्यः सत्पथमाश्रितः

tilāngandhānrasāṃścaiva na vikrīṇīta vai kvacitvaṇikpathamupāsīno vaiśyaḥ satpathamāśritaḥ

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतःशूद्रधर्मः परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु

sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti yathārhataḥśūdradharmaḥ paro nityaṃ śuśrūṣā ca dvijātiṣu

स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधो जितेन्द्रियःशुश्रूषन्नतिथिं प्राप्तं तपः संचिनुते महत्

sa śūdraḥ saṃśitatapāḥ satyasaṃdho jitendriyaḥśuśrūṣannatithiṃ prāptaṃ tapaḥ saṃcinute mahat

त्यक्तहिंसः शुभाचारो देवताद्विजपूजकःशूद्रो धर्मफलैरिष्टैः संप्रयुज्येत बुद्धिमान्

tyaktahiṃsaḥ śubhācāro devatādvijapūjakaḥśūdro dharmaphalairiṣṭaiḥ saṃprayujyeta buddhimān

एतत्ते सर्वमाख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शोभनेएकैकस्येह सुभगे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte sarvamākhyātaṃ cāturvarṇyasya śobhaneekaikasyeha subhage kimanyacchrotumicchasi