Parva.Adhyaya 13.40

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमेतन्महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचनयथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप

evametanmahābāho nātra mithyāsti kiṃcanayathā bravīṣi kauravya nārīṃ prati janādhipa

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanamyathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā

प्रमदाश्च यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभयदर्थं तच्च ते तात प्रवक्ष्ये वसुधाधिप

pramadāśca yathā sṛṣṭā brahmaṇā bharatarṣabhayadarthaṃ tacca te tāta pravakṣye vasudhādhipa

न हि स्त्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किंचिदस्ति वैअग्निर्हि प्रमदा दीप्तो मायाश्च मयजा विभोक्षुरधारा विषं सर्पो मृत्युरित्येकतः स्त्रियः

na hi strībhya paraṃ putra pāpīyaḥ kiṃcidasti vaiagnirhi pramadā dīpto māyāśca mayajā vibhokṣuradhārā viṣaṃ sarpo mṛtyurityekataḥ striyaḥ

इमाः प्रजा महाबाहो धार्मिका इति नः श्रुतम्स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद्भयम्

imāḥ prajā mahābāho dhārmikā iti naḥ śrutamsvayaṃ gacchanti devatvaṃ tato devāniyādbhayam

अथाभ्यगच्छन्देवास्ते पितामहमरिंदमनिवेद्य मानसं चापि तूष्णीमासन्नवाङ्मुखाः

athābhyagacchandevāste pitāmahamariṃdamanivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīmāsannavāṅmukhāḥ

तेषामन्तर्गतं ज्ञात्वा देवानां स पितामहःमानवानां प्रमोहार्थं कृत्या नार्योऽसृजत्प्रभुः

teṣāmantargataṃ jñātvā devānāṃ sa pitāmahaḥmānavānāṃ pramohārthaṃ kṛtyā nāryo'sṛjatprabhuḥ

पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन्असाध्व्यस्तु समुत्पन्ना कृत्या सर्गात्प्रजापतेः

pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavanasādhvyastu samutpannā kṛtyā sargātprajāpateḥ

ताभ्यः कामान्यथाकामं प्रादाद्धि स पितामहःताः कामलुब्धाः प्रमदाः प्रामथ्नन्त नरांस्तदा

tābhyaḥ kāmānyathākāmaṃ prādāddhi sa pitāmahaḥtāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanta narāṃstadā

क्रोधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत्प्रभुःअसज्जन्त प्रजाः सर्वाः कामक्रोधवशं गताः

krodhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjatprabhuḥasajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṃ gatāḥ

न च स्त्रीणां क्रिया काचिदिति धर्मो व्यवस्थितःनिरिन्द्रिया अमन्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः

na ca strīṇāṃ kriyā kāciditi dharmo vyavasthitaḥnirindriyā amantrāśca striyo'nṛtamiti śrutiḥ

शय्यासनमलंकारमन्नपानमनार्यताम्दुर्वाग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्यः प्रजापतिः

śayyāsanamalaṃkāramannapānamanāryatāmdurvāgbhāvaṃ ratiṃ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ

न तासां रक्षणं कर्तुं शक्यं पुंसा कथंचनअपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह

na tāsāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ śakyaṃ puṃsā kathaṃcanaapi viśvakṛtā tāta kutastu puruṣairiha

वाचा वा वधबन्धैर्वा क्लेशैर्वा विविधैस्तथान शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयताः

vācā vā vadhabandhairvā kleśairvā vividhaistathāna śakyā rakṣituṃ nāryastā hi nityamasaṃyatāḥ

इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच्छ्रुतवानहम्यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरुस्त्रियः

idaṃ tu puruṣavyāghra purastācchrutavānahamyathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena gurustriyaḥ

ऋषिरासीन्महाभागो देवशर्मेति विश्रुतःतस्य भार्या रुचिर्नाम रूपेणासदृशी भुवि

ṛṣirāsīnmahābhāgo devaśarmeti viśrutaḥtasya bhāryā rucirnāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi

तस्य रूपेण संमत्ता देवगन्धर्वदानवाःविशेषतस्तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः

tasya rūpeṇa saṃmattā devagandharvadānavāḥviśeṣatastu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ

नारीणां चरितज्ञश्च देवशर्मा महामुनिःयथाशक्ति यथोत्साहं भार्यां तामभ्यरक्षत

nārīṇāṃ caritajñaśca devaśarmā mahāmuniḥyathāśakti yathotsāhaṃ bhāryāṃ tāmabhyarakṣata

पुरंदरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम्तस्माद्यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह

puraṃdaraṃ ca jānīte parastrīkāmacāriṇamtasmādyatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha

स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदाभार्यासंरक्षणं कार्यं कथं स्यादित्यचिन्तयत्

sa kadācidṛṣistāta yajñaṃ kartumanāstadābhāryāsaṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ syādityacintayat

रक्षाविधानं मनसा स विचिन्त्य महातपाःआहूय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम्

rakṣāvidhānaṃ manasā sa vicintya mahātapāḥāhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ prāha bhārgavam

यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरःपुत्र प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम्

yajñakāro gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥputra prārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalam

अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरंदरम्स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूद्वह

apramattena te bhāvyaṃ sadā prati puraṃdaramsa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūdvaha

इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रियःसदैवोग्रतपा राजन्नग्न्यर्कसदृशद्युतिः

ityukto vipulastena tapasvī niyatendriyaḥsadaivogratapā rājannagnyarkasadṛśadyutiḥ

धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषतपुनश्चेदं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम्

dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣatapunaścedaṃ mahārāja papraccha prasthitaṃ gurum

कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुनेवपुस्तेजश्च कीदृग्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kāni rūpāṇi śakrasya bhavantyāgacchato munevapustejaśca kīdṛgvai tanme vyākhyātumarhasi

ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मनेआचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत

tataḥ sa bhagavāṃstasmai vipulāya mahātmaneācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata

बहुमायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनःतांस्तान्विकुरुते भावान्बहूनथ मुहुर्मुहुः

bahumāyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥtāṃstānvikurute bhāvānbahūnatha muhurmuhuḥ

किरीटी वज्रभृद्धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलःभवत्यथ मुहूर्तेन चण्डालसमदर्शनः

kirīṭī vajrabhṛddhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥbhavatyatha muhūrtena caṇḍālasamadarśanaḥ

शिखी जटी चीरवासाः पुनर्भवति पुत्रकबृहच्छरीरश्च पुनः पीवरोऽथ पुनः कृशः

śikhī jaṭī cīravāsāḥ punarbhavati putrakabṛhaccharīraśca punaḥ pīvaro'tha punaḥ kṛśaḥ

गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनःविरूपो रूपवांश्चैव युवा वृद्धस्तथैव च

gauraṃ śyāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥvirūpo rūpavāṃścaiva yuvā vṛddhastathaiva ca

प्राज्ञो जडश्च मूकश्च ह्रस्वो दीर्घस्तथैव चब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यः शूद्रस्तथैव चप्रतिलोमानुलोमश्च भवत्यथ शतक्रतुः

prājño jaḍaśca mūkaśca hrasvo dīrghastathaiva cabrāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva vaiśyaḥ śūdrastathaiva capratilomānulomaśca bhavatyatha śatakratuḥ

शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान्सिंहव्याघ्रगजानां च रूपं धारयते पुनः

śukavāyasarūpī ca haṃsakokilarūpavānsiṃhavyāghragajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ

दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेऽपि चसुकृशो वायुभग्नाङ्गः शकुनिर्विकृतस्तथा

daivaṃ daityamatho rājñāṃ vapurdhārayate'pi casukṛśo vāyubhagnāṅgaḥ śakunirvikṛtastathā

चतुष्पाद्बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिशःमक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेऽपि च

catuṣpādbahurūpaśca punarbhavati bāliśaḥmakṣikāmaśakādīnāṃ vapurdhārayate'pi ca

न शक्यमस्य ग्रहणं कर्तुं विपुल केनचित्अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत्

na śakyamasya grahaṇaṃ kartuṃ vipula kenacitapi viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭamidaṃ jagat

पुनरन्तर्हितः शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषावायुभूतश्च स पुनर्देवराजो भवत्युत

punarantarhitaḥ śakro dṛśyate jñānacakṣuṣāvāyubhūtaśca sa punardevarājo bhavatyuta

एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासनःतस्माद्विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम्

evaṃ rūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥtasmādvipula yatnena rakṣemāṃ tanumadhyamām

यथा रुचिं नावलिहेद्देवेन्द्रो भृगुसत्तमक्रतावुपहितं न्यस्तं हविः श्वेव दुरात्मवान्

yathā ruciṃ nāvaliheddevendro bhṛgusattamakratāvupahitaṃ nyastaṃ haviḥ śveva durātmavān

एवमाख्याय स मुनिर्यज्ञकारोऽगमत्तदादेवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम

evamākhyāya sa muniryajñakāro'gamattadādevaśarmā mahābhāgastato bharatasattama

विपुलस्तु वचः श्रुत्वा गुरोश्चिन्तापरोऽभवत्रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात्

vipulastu vacaḥ śrutvā gurościntāparo'bhavatrakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājānmahābalāt

किं नु शक्यं मया कर्तुं गुरुदाराभिरक्षणेमायावी हि सुरेन्द्रोऽसौ दुर्धर्षश्चापि वीर्यवान्

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gurudārābhirakṣaṇemāyāvī hi surendro'sau durdharṣaścāpi vīryavān

नापिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासनःउटजं वा तथा ह्यस्य नानाविधसरूपता

nāpidhāyāśramaṃ śakyo rakṣituṃ pākaśāsanaḥuṭajaṃ vā tathā hyasya nānāvidhasarūpatā

वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत्तस्मादिमां संप्रविश्य रुचिं स्थास्येऽहमद्य वै

vāyurūpeṇa vā śakro gurupatnīṃ pradharṣayettasmādimāṃ saṃpraviśya ruciṃ sthāsye'hamadya vai

अथ वा पौरुषेणेयमशक्या रक्षितुं मयाबहुरूपो हि भगवाञ्छ्रूयते हरिवाहनः

atha vā pauruṣeṇeyamaśakyā rakṣituṃ mayābahurūpo hi bhagavāñchrūyate harivāhanaḥ

सोऽहं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात्गात्राणि गात्रैरस्याहं संप्रवेक्ष्येऽभिरक्षितुम्

so'haṃ yogabalādenāṃ rakṣiṣye pākaśāsanātgātrāṇi gātrairasyāhaṃ saṃpravekṣye'bhirakṣitum

यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीं रुचिं पश्येत मे गुरुःशप्स्यत्यसंशयं कोपाद्दिव्यज्ञानो महातपाः

yadyucchiṣṭāmimāṃ patnīṃ ruciṃ paśyeta me guruḥśapsyatyasaṃśayaṃ kopāddivyajñāno mahātapāḥ

न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभिःमायावी हि सुरेन्द्रोऽसावहो प्राप्तोऽस्मि संशयम्

na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathānyā pramadā nṛbhiḥmāyāvī hi surendro'sāvaho prāpto'smi saṃśayam

अवश्यकरणीयं हि गुरोरिह हि शासनम्यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्यं स्यात्कृतं मया

avaśyakaraṇīyaṃ hi guroriha hi śāsanamyadi tvetadahaṃ kuryāmāścaryaṃ syātkṛtaṃ mayā

योगेनानुप्रविश्येह गुरुपत्न्याः कलेवरम्निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम

yogenānupraviśyeha gurupatnyāḥ kalevaramnirmuktasya rajorūpānnāparādho bhavenmama

यथा हि शून्यां पथिकः सभामध्यावसेत्पथितथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्याः कलेवरम्

yathā hi śūnyāṃ pathikaḥ sabhāmadhyāvasetpathitathādyāvāsayiṣyāmi gurupatnyāḥ kalevaram

असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथा चलःएवमेव शरीरेऽस्या निवत्स्यामि समाहितः

asaktaḥ padmapatrastho jalabinduryathā calaḥevameva śarīre'syā nivatsyāmi samāhitaḥ

इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्च सर्वशःतपश्च विपुलं दृष्ट्वा गुरोरात्मन एव च

ityevaṃ dharmamālokya vedavedāṃśca sarvaśaḥtapaśca vipulaṃ dṛṣṭvā gurorātmana eva ca

इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गवःआतिष्ठत्परमं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव

iti niścitya manasā rakṣāṃ prati sa bhārgavaḥātiṣṭhatparamaṃ yatnaṃ yathā tacchṛṇu pārthiva

गुरुपत्नीमुपासीनो विपुलः स महातपाःउपासीनामनिन्द्याङ्गीं कथाभिः समलोभयत्

gurupatnīmupāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥupāsīnāmanindyāṅgīṃ kathābhiḥ samalobhayat

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिःविवेश विपुलः कायमाकाशं पवनो यथा

netrābhyāṃ netrayorasyā raśmīnsaṃyojya raśmibhiḥviveśa vipulaḥ kāyamākāśaṃ pavano yathā

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन चअविचेष्टन्नतिष्ठद्वै छायेवान्तर्गतो मुनिः

lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena caaviceṣṭannatiṣṭhadvai chāyevāntargato muniḥ

ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्याः कलेवरम्उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुध्यत

tato viṣṭabhya vipulo gurupatnyāḥ kalevaramuvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tamabudhyata

यं कालं नागतो राजन्गुरुस्तस्य महात्मनःक्रतुं समाप्य स्वगृहं तं कालं सोऽभ्यरक्षत

yaṃ kālaṃ nāgato rājangurustasya mahātmanaḥkratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so'bhyarakṣata