Parva.Adhyaya 13.44

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यन्मूलं सर्वधर्माणां प्रजनस्य गृहस्य चपितृदेवातिथीनां च तन्मे ब्रूहि पितामह

yanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya capitṛdevātithīnāṃ ca tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतःकीदृशाय प्रदेया स्यात्कन्येति वसुधाधिप

ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥkīdṛśāya pradeyā syātkanyeti vasudhādhipa

शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म चअद्भिरेव प्रदातव्या कन्या गुणवते वरेब्राह्मणानां सतामेष धर्मो नित्यं युधिष्ठिर

śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma caadbhireva pradātavyā kanyā guṇavate varebrāhmaṇānāṃ satāmeṣa dharmo nityaṃ yudhiṣṭhira

आवाह्यमावहेदेवं यो दद्यादनुकूलतःशिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एष सनातनः

āvāhyamāvahedevaṃ yo dadyādanukūlataḥśiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ

आत्माभिप्रेतमुत्सृज्य कन्याभिप्रेत एव यःअभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिरगान्धर्वमिति तं धर्मं प्राहुर्धर्मविदो जनाः

ātmābhipretamutsṛjya kanyābhipreta eva yaḥabhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhiragāndharvamiti taṃ dharmaṃ prāhurdharmavido janāḥ

धनेन बहुना क्रीत्वा संप्रलोभ्य च बान्धवान्असुराणां नृपैतं वै धर्ममाहुर्मनीषिणः

dhanena bahunā krītvā saṃpralobhya ca bāndhavānasurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmamāhurmanīṣiṇaḥ

हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात्प्रसह्य हरणं तात राक्षसं धर्मलक्षणम्

hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhātprasahya haraṇaṃ tāta rākṣasaṃ dharmalakṣaṇam

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ युधिष्ठिरपैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कथंचन

pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau yudhiṣṭhirapaiśāca āsuraścaiva na kartavyau kathaṃcana

ब्राह्मः क्षात्रोऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभपृथग्वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः

brāhmaḥ kṣātro'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabhapṛthagvā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ

तिस्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भार्ये क्षत्रियस्य तुवैश्यः स्वजातिं विन्देत तास्वपत्यं समं भवेत्

tisro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tuvaiśyaḥ svajātiṃ vindeta tāsvapatyaṃ samaṃ bhavet

ब्राह्मणी तु भवेज्ज्येष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तुरत्यर्थमपि शूद्रा स्यान्नेत्याहुरपरे जनाः

brāhmaṇī tu bhavejjyeṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya turatyarthamapi śūdrā syānnetyāhurapare janāḥ

अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवःशूद्रायां जनयन्विप्रः प्रायश्चित्ती विधीयते

apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥśūdrāyāṃ janayanvipraḥ prāyaścittī vidhīyate

त्रिंशद्वर्षो दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम्एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षामवाप्नुयात्

triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikāmekaviṃśativarṣo vā saptavarṣāmavāpnuyāt

यस्यास्तु न भवेद्भ्राता पिता वा भरतर्षभनोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा

yasyāstu na bhavedbhrātā pitā vā bharatarṣabhanopayaccheta tāṃ jātu putrikādharmiṇī hi sā

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सतीचतुर्थे त्वथ संप्राप्ते स्वयं भर्तारमर्जयेत्

trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kanyā ṛtumatī satīcaturthe tvatha saṃprāpte svayaṃ bhartāramarjayet

प्रजनो हीयते तस्या रतिश्च भरतर्षभअतोऽन्यथा वर्तमाना भवेद्वाच्या प्रजापतेः

prajano hīyate tasyā ratiśca bharatarṣabhaato'nyathā vartamānā bhavedvācyā prajāpateḥ

असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुःइत्येतामनुगच्छेत तं धर्मं मनुरब्रवीत्

asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥityetāmanugaccheta taṃ dharmaṃ manurabravīt

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

शुल्कमन्येन दत्तं स्याद्ददानीत्याह चापरःबलादन्यः प्रभाषेत धनमन्यः प्रदर्शयेत्

śulkamanyena dattaṃ syāddadānītyāha cāparaḥbalādanyaḥ prabhāṣeta dhanamanyaḥ pradarśayet

पाणिग्रहीता त्वन्यः स्यात्कस्य कन्या पितामहतत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्

pāṇigrahītā tvanyaḥ syātkasya kanyā pitāmahatattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यत्किंचित्कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रकृष्यतेमन्त्रवन्मन्त्रितं तस्य मृषावादस्तु पातकः

yatkiṃcitkarma mānuṣyaṃ saṃsthānāya prakṛṣyatemantravanmantritaṃ tasya mṛṣāvādastu pātakaḥ

भार्यापत्यृत्विगाचार्याः शिष्योपाध्याय एव चमृषोक्ते दण्डमर्हन्ति नेत्याहुरपरे जनाः

bhāryāpatyṛtvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva camṛṣokte daṇḍamarhanti netyāhurapare janāḥ

न ह्यकामेन संवादं मनुरेवं प्रशंसतिअयशस्यमधर्म्यं च यन्मृषा धर्मकोपनम्

na hyakāmena saṃvādaṃ manurevaṃ praśaṃsatiayaśasyamadharmyaṃ ca yanmṛṣā dharmakopanam

नैकान्तदोष एकस्मिंस्तद्दानं नोपलभ्यतेधर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत

naikāntadoṣa ekasmiṃstaddānaṃ nopalabhyatedharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata

बन्धुभिः समनुज्ञातो मन्त्रहोमौ प्रयोजयेत्तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथंचन

bandhubhiḥ samanujñāto mantrahomau prayojayettathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathaṃcana

यस्त्वत्र मन्त्रसमयो भार्यापत्योर्मिथः कृतःतमेवाहुर्गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभिः कृतः

yastvatra mantrasamayo bhāryāpatyormithaḥ kṛtaḥtamevāhurgarīyāṃsaṃ yaścāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ

देवदत्तां पतिर्भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात्सा दैवीं मानुषीं वाचमनृतां पर्युदस्यति

devadattāṃ patirbhāryāṃ vetti dharmasya śāsanātsā daivīṃ mānuṣīṃ vācamanṛtāṃ paryudasyati

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कन्यायां प्राप्तशुल्कायां ज्यायांश्चेदाव्रजेद्वरःधर्मकामार्थसंपन्नो वाच्यमत्रानृतं न वा

kanyāyāṃ prāptaśulkāyāṃ jyāyāṃścedāvrajedvaraḥdharmakāmārthasaṃpanno vācyamatrānṛtaṃ na vā

तस्मिन्नुभयतो दोषे कुर्वञ्छ्रेयः समाचरेत्अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः

tasminnubhayato doṣe kurvañchreyaḥ samācaretayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्तदेतत्सर्वमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम्

tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavāntadetatsarvamācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

न वै निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वासीत्तेन नाहृतम्न हि शुल्कपराः सन्तः कन्यां ददति कर्हिचित्

na vai niṣṭhākaraṃ śulkaṃ jñātvāsīttena nāhṛtamna hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhicit

अन्यैर्गुणैरुपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाःअलंकृत्वा वहस्वेति यो दद्यादनुकूलतः

anyairguṇairupetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥalaṃkṛtvā vahasveti yo dadyādanukūlataḥ

तच्च तां च ददात्येव न शुल्कं विक्रयो न सःप्रतिगृह्य भवेद्देयमेष धर्मः सनातनः

tacca tāṃ ca dadātyeva na śulkaṃ vikrayo na saḥpratigṛhya bhaveddeyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

दास्यामि भवते कन्यामिति पूर्वं नभाषितम्ये चैवाहुर्ये च नाहुर्ये चावश्यं वदन्त्युत

dāsyāmi bhavate kanyāmiti pūrvaṃ nabhāṣitamye caivāhurye ca nāhurye cāvaśyaṃ vadantyuta

तस्मादा ग्रहणात्पाणेर्याचयन्ति परस्परम्कन्यावरः पुरा दत्तो मरुद्भिरिति नः श्रुतम्

tasmādā grahaṇātpāṇeryācayanti parasparamkanyāvaraḥ purā datto marudbhiriti naḥ śrutam

नानिष्टाय प्रदातव्या कन्या इत्यृषिचोदितम्तन्मूलं काममूलस्य प्रजनस्येति मे मतिः

nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ityṛṣicoditamtanmūlaṃ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ

समीक्ष्य च बहून्दोषान्संवासाद्विद्विषाणयोःयथा निष्ठाकरं शुल्कं न जात्वासीत्तथा शृणु

samīkṣya ca bahūndoṣānsaṃvāsādvidviṣāṇayoḥyathā niṣṭhākaraṃ śulkaṃ na jātvāsīttathā śṛṇu

अहं विचित्रवीर्याय द्वे कन्ये समुदावहम्जित्वा च मागधान्सर्वान्काशीनथ च कोसलान्गृहीतपाणिरेकासीत्प्राप्तशुल्कापराभवत्

ahaṃ vicitravīryāya dve kanye samudāvahamjitvā ca māgadhānsarvānkāśīnatha ca kosalāngṛhītapāṇirekāsītprāptaśulkāparābhavat

पाणौ गृहीता तत्रैव विसृज्या इति मे पिताअब्रवीदितरां कन्यामावहत्स तु कौरवः

pāṇau gṛhītā tatraiva visṛjyā iti me pitāabravīditarāṃ kanyāmāvahatsa tu kauravaḥ

अप्यन्यामनुपप्रच्छ शङ्कमानः पितुर्वचःअतीव ह्यस्य धर्मेप्सा पितुर्मेऽभ्यधिकाभवत्

apyanyāmanupapraccha śaṅkamānaḥ piturvacaḥatīva hyasya dharmepsā piturme'bhyadhikābhavat

ततोऽहमब्रुवं राजन्नाचारेप्सुरिदं वचःआचारं तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामीति पुनः पुनः

tato'hamabruvaṃ rājannācārepsuridaṃ vacaḥācāraṃ tattvato vettumicchāmīti punaḥ punaḥ

ततो मयैवमुक्ते तु वाक्ये धर्मभृतां वरःपिता मम महाराज बाह्लीको वाक्यमब्रवीत्

tato mayaivamukte tu vākye dharmabhṛtāṃ varaḥpitā mama mahārāja bāhlīko vākyamabravīt

यदि वः शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणं तथालाजान्तरमुपासीत प्राप्तशुल्का पतिं वृतम्

yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇaṃ tathālājāntaramupāsīta prāptaśulkā patiṃ vṛtam

न हि धर्मविदः प्राहुः प्रमाणं वाक्यतः स्मृतम्येषां वै शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात्तथा

na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtamyeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāttathā

प्रसिद्धं भाषितं दाने तेषां प्रत्यसनं पुनःये मन्यन्ते क्रयं शुल्कं न ते धर्मविदो जनाः

prasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne teṣāṃ pratyasanaṃ punaḥye manyante krayaṃ śulkaṃ na te dharmavido janāḥ

न चैतेभ्यः प्रदातव्या न वोढव्या तथाविधान ह्येव भार्या क्रेतव्या न विक्रेया कथंचन

na caitebhyaḥ pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhāna hyeva bhāryā kretavyā na vikreyā kathaṃcana

ये च क्रीणन्ति दासीवद्ये च विक्रीणते जनाःभवेत्तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम्

ye ca krīṇanti dāsīvadye ca vikrīṇate janāḥbhavetteṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasām

अस्मिन्धर्मे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाःकन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः शुल्कदः प्रशमं गतः

asmindharme satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥkanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṃ gataḥ

पाणिग्रहीता चान्यः स्यादत्र नो धर्मसंशयःतन्नश्छिन्धि महाप्राज्ञ त्वं हि वै प्राज्ञसंमतःतत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्

pāṇigrahītā cānyaḥ syādatra no dharmasaṃśayaḥtannaśchindhi mahāprājña tvaṃ hi vai prājñasaṃmataḥtattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān

तानेवं ब्रुवतः सर्वान्सत्यवान्वाक्यमब्रवीत्यत्रेष्टं तत्र देया स्यान्नात्र कार्या विचारणाकुर्वते जीवतोऽप्येवं मृते नैवास्ति संशयः

tānevaṃ bruvataḥ sarvānsatyavānvākyamabravītyatreṣṭaṃ tatra deyā syānnātra kāryā vicāraṇākurvate jīvato'pyevaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ

देवरं प्रविशेत्कन्या तप्येद्वापि महत्तपःतमेवानुव्रता भूत्वा पाणिग्राहस्य नाम सा

devaraṃ praviśetkanyā tapyedvāpi mahattapaḥtamevānuvratā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā

लिखन्त्येव तु केषांचिदपरेषां शनैरपिइति ये संवदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः

likhantyeva tu keṣāṃcidapareṣāṃ śanairapiiti ye saṃvadantyatra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ

तत्पाणिग्रहणात्पूर्वमुत्तरं यत्र वर्ततेसर्वमङ्गलमन्त्रं वै मृषावादस्तु पातकः

tatpāṇigrahaṇātpūrvamuttaraṃ yatra vartatesarvamaṅgalamantraṃ vai mṛṣāvādastu pātakaḥ

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदेपाणिग्राहस्य भार्या स्याद्यस्य चाद्भिः प्रदीयते

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame padepāṇigrāhasya bhāryā syādyasya cādbhiḥ pradīyate

अनुकूलामनुवंशां भ्रात्रा दत्तामुपाग्निकाम्परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद्द्विजोत्तमः

anukūlāmanuvaṃśāṃ bhrātrā dattāmupāgnikāmparikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vindeddvijottamaḥ