Parva.Adhyaya 13.49

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

ब्रूहि पुत्रान्कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक्पृथक्कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते

brūhi putrānkuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthakpṛthakkīdṛśyāṃ kīdṛśāścāpi putrāḥ kasya ca ke ca te

विप्रवादाः सुबहुशः श्रूयन्ते पुत्रकारिताःअत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि

vipravādāḥ subahuśaḥ śrūyante putrakāritāḥatra no muhyatāṃ rājansaṃśayaṃ chettumarhasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यःनियुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा

ātmā putrastu vijñeyastasyānantarajaśca yaḥniyuktajaśca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajastathā

पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतयातथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथापरः

patitasya ca bhāryāyāṃ bhartrā susamavetayātathā dattakṛtau putrāvadhyūḍhaśca tathāparaḥ

षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथाइत्येते ते समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत

ṣaḍapadhvaṃsajāścāpi kānīnāpasadāstathāityete te samākhyātāstānvijānīhi bhārata

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

षडपध्वंसजाः के स्युः के वाप्यपसदास्तथाएतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि

ṣaḍapadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vāpyapasadāstathāetatsarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvamarhasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिरवर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत

triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhiravarṇayośca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata

एको द्विवर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितःषडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु

eko dvivarṇa evātha tathātraivopalakṣitaḥṣaḍapadhvaṃsajāste hi tathaivāpasadāñśṛṇu

चण्डालो व्रात्यवेनौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु चवैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेऽपसदास्त्रयः

caṇḍālo vrātyavenau ca brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu cavaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyante'pasadāstrayaḥ

मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु

māgadho vāmakaścaiva dvau vaiśyasyopalakṣitaubrāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu

ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताःपुत्ररेतो न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप

brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ityete'pasadāḥ smṛtāḥputrareto na śakyaṃ hi mithyā kartuṃ narādhipa

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम्तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह

kṣetrajaṃ kecidevāhuḥ sutaṃ kecittu śukrajamtulyāvetau sutau kasya tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

रेतजो वा भवेत्पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत्अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे

retajo vā bhavetputrastyakto vā kṣetrajo bhavetadhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvetyetadeva nibodha me

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम्अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम्

retojaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ kathamadhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ katham

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरेन तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्

ātmajaṃ putramutpādya yastyajetkāraṇāntarena tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet

पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पतेतत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः

putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ patetatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syānna vai tatrātmajaḥ sutaḥ

अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभन ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ

anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabhana hyātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hyasau

कश्चिच्च कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यतेन तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर

kaścicca kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahādeva lakṣyatena tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syādyudhiṣṭhira

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यतेशुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत

kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahādeva lakṣyateśukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyeta bhārata

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

मातापितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु प्रलक्षयेत्न चास्य मातापितरौ ज्ञायेते स हि कृत्रिमः

mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaṃ pathi yaṃ tu pralakṣayetna cāsya mātāpitarau jñāyete sa hi kṛtrimaḥ

अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्संप्रतिलक्षयेत्सवर्णस्तं च पोषेत सवर्णस्तस्य जायते

asvāmikasya svāmitvaṃ yasminsaṃpratilakṣayetsavarṇastaṃ ca poṣeta savarṇastasya jāyate

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम्देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह

kathamasya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā kathamdeyā kanyā kathaṃ ceti tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा

ātmavattasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivattathā

त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यतेतद्गोत्रवर्णतस्तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत

tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyatetadgotravarṇatastasya kuryātsaṃskāramacyuta

अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णेन युधिष्ठिरसंस्कर्तुं मातृगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये

atha deyā tu kanyā syāttadvarṇena yudhiṣṭhirasaṃskartuṃ mātṛgotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye

कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौतावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः

kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putrakilbiṣautāvapi svāviva sutau saṃskāryāviti niścayaḥ

क्षेत्रजो वाप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्यथआत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारं ब्राह्मणादयः

kṣetrajo vāpyapasado ye'dhyūḍhāsteṣu cāpyathaātmavadvai prayuñjīransaṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ

धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं प्रदृश्यतेएतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo'yaṃ pradṛśyateetatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi