पर्व.अध्याय 13.51

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथागतम्त्वरितः प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहितः

nahuṣastu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathāgatamtvaritaḥ prayayau tatra sahāmātyapurohitaḥ

शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपःआत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने

śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥātmānamācacakṣe ca cyavanāya mahātmane

अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितःसत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते

arcayāmāsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥsatyavrataṃ mahābhāgaṃ devakalpaṃ viśāṃ pate

नहुष उवाच · nahuṣa uvāca

करवाणि प्रियं किं ते तन्मे व्याख्यातुमर्हसिसर्वं कर्तास्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

karavāṇi priyaṃ kiṃ te tanme vyākhyātumarhasisarvaṃ kartāsmi bhagavanyadyapi syātsuduṣkaram

च्यवन उवाच · cyavana uvāca

श्रमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनःमम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह

śrameṇa mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥmama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha

नहुष उवाच · nahuṣa uvāca

सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहितनिष्क्रयार्थं भगवतो यथाह भृगुनन्दनः

sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohitaniṣkrayārthaṃ bhagavato yathāha bhṛgunandanaḥ

च्यवन उवाच · cyavana uvāca

सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृपसदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु

sahasraṃ nāhamarhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpasadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru

नहुष उवाच · nahuṣa uvāca

सहस्राणां शतं क्षिप्रं निषादेभ्यः प्रदीयताम्स्यादेतत्तु भवेन्मूल्यं किं वान्यन्मन्यते भवान्

sahasrāṇāṃ śataṃ kṣipraṃ niṣādebhyaḥ pradīyatāmsyādetattu bhavenmūlyaṃ kiṃ vānyanmanyate bhavān

च्यवन उवाच · cyavana uvāca

नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभदीयतां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय

nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabhadīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyamamātyaiḥ saha cintaya

नहुष उवाच · nahuṣa uvāca

कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहितयदेतदपि नौपम्यमतो भूयः प्रदीयताम्

koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohitayadetadapi naupamyamato bhūyaḥ pradīyatām

च्यवन उवाच · cyavana uvāca

राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युतेसदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय

rājannārhāmyahaṃ koṭiṃ bhūyo vāpi mahādyutesadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya

नहुष उवाच · nahuṣa uvāca

अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम्एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वान्यन्मन्यसे द्विज

ardharājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatāmetanmūlyamahaṃ manye kiṃ vānyanmanyase dvija

च्यवन उवाच · cyavana uvāca

अर्धराज्यं समग्रं वा नाहमर्हामि पार्थिवसदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम्

ardharājyaṃ samagraṃ vā nāhamarhāmi pārthivasadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyamṛṣibhiḥ saha cintyatām

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितःस चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः

maharṣervacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥsa cintayāmāsa tadā sahāmātyapurohitaḥ

तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनःनहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः

tatra tvanyo vanacaraḥ kaścinmūlaphalāśanaḥnahuṣasya samīpastho gavijāto'bhavanmuniḥ

स समाभाष्य राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमःतोषयिष्याम्यहं विप्रं यथा तुष्टो भविष्यति

sa samābhāṣya rājānamabravīddvijasattamaḥtoṣayiṣyāmyahaṃ vipraṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati

नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथाभवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यमविशङ्कया

nāhaṃ mithyāvaco brūyāṃ svaireṣvapi kuto'nyathābhavato yadahaṃ brūyāṃ tatkāryamaviśaṅkayā

नहुष उवाच · nahuṣa uvāca

ब्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोःपरित्रायस्व मामस्माद्विषयं च कुलं च मे

bravītu bhagavānmūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥparitrāyasva māmasmādviṣayaṃ ca kulaṃ ca me

हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम्किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्

hanyāddhi bhagavānkruddhastrailokyamapi kevalamkiṃ punarmāṃ tapohīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam

अगाधेऽम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजःप्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्

agādhe'mbhasi magnasya sāmātyasya sahartvijaḥplavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlyaviniścayam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान्उवाच हर्षयन्सर्वानमात्यान्पार्थिवं च तम्

nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavānuvāca harṣayansarvānamātyānpārthivaṃ ca tam

अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णमहत्तमाःगावश्च पृथिवीपाल गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्

anargheyā mahārāja dvijā varṇamahattamāḥgāvaśca pṛthivīpāla gaurmūlyaṃ parikalpyatām

नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृपहर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः

nahuṣastu tataḥ śrutvā maharṣervacanaṃ nṛpaharṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ

अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम्इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयन्निव

abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratamidaṃ provāca nṛpate vācā saṃtarpayanniva

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोऽसि भार्गवएतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतां वर

uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krīto'si bhārgavaetanmūlyamahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃ vara

च्यवन उवाच · cyavana uvāca

उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक्क्रीतोऽस्मि तेऽनघगोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत

uttiṣṭhāmyeṣa rājendra samyakkrīto'smi te'naghagobhistulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiṃcidihācyuta

कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिवगवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्

kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthivagavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam

गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यतेअन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः

gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyateannameva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ

स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौगावो यज्ञप्रणेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्

svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitaugāvo yajñapraṇetryo vai tathā yajñasya tā mukham

अमृतं ह्यक्षयं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति चअमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः

amṛtaṃ hyakṣayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti caamṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ

तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुविगावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः

tejasā vapuṣā caiva gāvo vahnisamā bhuvigāvo hi sumahattejaḥ prāṇināṃ ca sukhapradāḥ

निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम्विराजयति तं देशं पाप्मानं चापकर्षति

niviṣṭaṃ gokulaṃ yatra śvāsaṃ muñcati nirbhayamvirājayati taṃ deśaṃ pāpmānaṃ cāpakarṣati

गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताःगावः कामदुघा देव्यो नान्यत्किंचित्परं स्मृतम्

gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvaḥ svarge'pi pūjitāḥgāvaḥ kāmadughā devyo nānyatkiṃcitparaṃ smṛtam

इत्येतद्गोषु मे प्रोक्तं माहात्म्यं पार्थिवर्षभगुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु

ityetadgoṣu me proktaṃ māhātmyaṃ pārthivarṣabhaguṇaikadeśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu

निषादा ऊचुःदर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुनेसतां सप्तपदं मित्रं प्रसादं नः कुरु प्रभो

niṣādā ūcuḥdarśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ munesatāṃ saptapadaṃ mitraṃ prasādaṃ naḥ kuru prabho

हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनःएवं त्वमपि धर्मात्मन्पुरुषाग्निः प्रतापवान्

havīṃṣi sarvāṇi yathā hyupabhuṅkte hutāśanaḥevaṃ tvamapi dharmātmanpuruṣāgniḥ pratāpavān

प्रसादयामहे विद्वन्भवन्तं प्रणता वयम्अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौः प्रतिगृह्यताम्

prasādayāmahe vidvanbhavantaṃ praṇatā vayamanugrahārthamasmākamiyaṃ gauḥ pratigṛhyatām

च्यवन उवाच · cyavana uvāca

कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य चनरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन्

kṛpaṇasya ca yaccakṣurmunerāśīviṣasya canaraṃ samūlaṃ dahati kakṣamagniriva jvalan

प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाःदिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर्जालोद्धृतैः सह

pratigṛhṇāmi vo dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥdivaṃ gacchata vai kṣipraṃ matsyairjāloddhṛtaiḥ saha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततस्तस्य प्रसादात्ते महर्षेर्भावितात्मनःनिषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययुः

tatastasya prasādātte maharṣerbhāvitātmanaḥniṣādāstena vākyena saha matsyairdivaṃ yayuḥ

ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान्आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ

tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ prekṣya dhīvarānārohamāṇāṃstridivaṃ matsyāṃśca bharatarṣabha

ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहःवराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्नृपम्

tatastau gavijaścaiva cyavanaśca bhṛgūdvahaḥvarābhyāmanurūpābhyāṃ chandayāmāsaturnṛpam

ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिःपरमित्यब्रवीत्प्रीतस्तदा भरतसत्तम

tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥparamityabravītprītastadā bharatasattama

ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपःतथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्

tato jagrāha dharme sa sthitimindranibho nṛpaḥtatheti coditaḥ prītastāvṛṣī pratyapūjayat

समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत्स्वमाश्रमम्गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं ययौ

samāptadīkṣaścyavanastato'gacchatsvamāśramamgavijaśca mahātejāḥ svamāśramapadaṃ yayau

निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिपनहुषोऽपि वरं लब्ध्वा प्रविवेश पुरं स्वकम्

niṣādāśca divaṃ jagmuste ca matsyā janādhipanahuṣo'pi varaṃ labdhvā praviveśa puraṃ svakam

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसिदर्शने यादृशः स्नेहः संवासे च युधिष्ठिर

etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasidarśane yādṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca yudhiṣṭhira

महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम्किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम्

mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tathā dharmaviniścayamkiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitam