Parva.Adhyaya 13.6

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारददैवे पुरुषकारे च किं स्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत्

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśāradadaive puruṣakāre ca kiṃ svicchreṣṭhataraṃ bhavet

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamvasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaśca yudhiṣṭhira

दैवमानुषयोः किं स्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युतपुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत

daivamānuṣayoḥ kiṃ svitkarmaṇoḥ śreṣṭhamityutapurā vasiṣṭho bhagavānpitāmahamapṛcchata

ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहःउवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्

tataḥ padmodbhavo rājandevadevaḥ pitāmahaḥuvāca madhuraṃ vākyamarthavaddhetubhūṣitam

नाबीजं जायते किंचिन्न बीजेन विना फलम्बीजाद्बीजं प्रभवति बीजादेव फलं स्मृतम्

nābījaṃ jāyate kiṃcinna bījena vinā phalambījādbījaṃ prabhavati bījādeva phalaṃ smṛtam

यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकःसुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम्

yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetramāsādya karṣakaḥsukṛte duṣkṛte vāpi tādṛśaṃ labhate phalam

यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम्तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति

yathā bījaṃ vinā kṣetramuptaṃ bhavati niṣphalamtathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati

क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम्क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृध्यते

kṣetraṃ puruṣakārastu daivaṃ bījamudāhṛtamkṣetrabījasamāyogāttataḥ sasyaṃ samṛdhyate

कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकःप्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च

karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayamaśnāti kārakaḥpratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpyakṛtasya ca

शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणाकृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित्

śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇākṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kvacit

कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यविक्षतःअकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम्

kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavikṣataḥakṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam

तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि चप्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना

tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni caprāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivādakṛtātmanā

तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषितासर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपपद्यते

tathā svargaśca bhogaśca niṣṭhā yā ca manīṣitāsarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopapadyate

ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताःसर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः

jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāścandrārkamārutāḥsarve puruṣakāreṇa mānuṣyāddevatāṃ gatāḥ

अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम्श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः

artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitamśrīścāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛtakarmabhiḥ

शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण चवैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम्

śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa cavaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam

नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम्नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम्

nādātāraṃ bhajantyarthā na klībaṃ nāpi niṣkriyamnākarmaśīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam

येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताःस एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः

yena lokāstrayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāśca devatāḥsa eṣa bhagavānviṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ

स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत्लोको दैवं समालम्ब्य उदासीनो भवेन्न तु

svaṃ cetkarmaphalaṃ na syātsarvamevāphalaṃ bhavetloko daivaṃ samālambya udāsīno bhavenna tu

अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्ततेवृथा श्राम्यति संप्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना

akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivamanuvartatevṛthā śrāmyati saṃprāpya patiṃ klībamivāṅganā

न तथा मानुषे लोके भयमस्ति शुभाशुभेयथा त्रिदशलोके हि भयमल्पेन जायते

na tathā mānuṣe loke bhayamasti śubhāśubheyathā tridaśaloke hi bhayamalpena jāyate

कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्ततेन दैवमकृते किंचित्कस्यचिद्दातुमर्हति

kṛtaḥ puruṣakārastu daivamevānuvartatena daivamakṛte kiṃcitkasyaciddātumarhati

यदा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपिकथं कर्म विना दैवं स्थास्यते स्थापयिष्यति

yadā sthānānyanityāni dṛśyante daivateṣvapikathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyate sthāpayiṣyati

न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित्व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया

na daivatāni loke'sminvyāpāraṃ yānti kasyacitvyāsaṅgaṃ janayantyugramātmābhibhavaśaṅkayā

ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहःकस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥkasya vācā hyadaivaṃ syādyato daivaṃ pravartate

कथं चास्य समुत्पत्तिर्यथा दैवं प्रवर्ततेएवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यन्ते बहवश्छलाः

kathaṃ cāsya samutpattiryathā daivaṃ pravartateevaṃ tridaśaloke'pi prāpyante bahavaśchalāḥ

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनःआत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च

ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥātmaiva cātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpyakṛtasya ca

कृतं च विकृतं किंचित्कृते कर्मणि सिध्यतिसुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते

kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiṃcitkṛte karmaṇi sidhyatisukṛte duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ prapadyate

देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यतेपुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति

devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyairavāpyatepuṇyaśīlaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati

पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौपुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः

purā yayātirvibhraṣṭaścyāvitaḥ patitaḥ kṣitaupunarāropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ

पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुराऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः

purūravāśca rājarṣirdvijairabhihitaḥ purāaila ityabhivikhyātaḥ svargaṃ prāpto mahīpatiḥ

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपःमहर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः

aśvamedhādibhiryajñaiḥ satkṛtaḥ kosalādhipaḥmaharṣiśāpātsaudāsaḥ puruṣādatvamāgataḥ

अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौन गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा

aśvatthāmā ca rāmaśca muniputrau dhanurdharauna gacchataḥ svargalokaṃ sukṛteneha karmaṇā

वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवःमिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः

vasuryajñaśatairiṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥmithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ

बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैःविष्णोः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः

balirvairocanirbaddho dharmapāśena daivataiḥviṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālaśayanaḥ kṛtaḥ

शक्रस्योदस्य चरणं प्रस्थितो जनमेजयःद्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः

śakrasyodasya caraṇaṃ prasthito janamejayaḥdvijastrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ

अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन चवैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः

ajñānādbrāhmaṇaṃ hatvā spṛṣṭo bālavadhena cavaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ kiṃ daivena nivāritaḥ

गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखेपुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः

gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhepurā nṛgaśca rājarṣiḥ kṛkalāsatvamāgataḥ

धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतःप्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे

dhundhumāraśca rājarṣiḥ satreṣveva jarāṃ gataḥprītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje

पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैःपुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात्

pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭrairmahābalaiḥpunaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivādbhujasaṃśrayāt

तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताःकिं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा

taponiyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥkiṃ te daivabalācchāpamutsṛjante na karmaṇā

पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम्लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम्

pāpamutsṛjate loke sarvaṃ prāpya sudurlabhamlobhamohasamāpannaṃ na daivaṃ trāyate naram

यथाग्निः पवनोद्धूतः सूक्ष्मोऽपि भवते महान्तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते

yathāgniḥ pavanoddhūtaḥ sūkṣmo'pi bhavate mahāntathā karmasamāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate

यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छतितथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति

yathā tailakṣayāddīpaḥ pramlānimupagacchatitathā karmakṣayāddaivaṃ pramlānimupagacchati

विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्स्त्रियो वा; पुरुष इह न शक्तः कर्महीनोऽपि भोक्तुम्सुनिहितमपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं; व्ययगुणमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते

vipulamapi dhanaughaṃ prāpya bhogānstriyo vā; puruṣa iha na śaktaḥ karmahīno'pi bhoktumsunihitamapi cārthaṃ daivatai rakṣyamāṇaṃ; vyayaguṇamapi sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante

भवति मनुजलोकाद्देवलोको विशिष्टो; बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणिपितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां; न च फलति विकर्मा जीवलोकेन दैवम्

bhavati manujalokāddevaloko viśiṣṭo; bahutarasusamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇipitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇāṃ; na ca phalati vikarmā jīvalokena daivam

व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वं; गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवम्अनुपहतमदीनं कामकारेण दैवं; नयति पुरुषकारः संचितस्तत्र तत्र

vyapanayati vimārgaṃ nāsti daive prabhutvaṃ; gurumiva kṛtamagryaṃ karma saṃyāti daivamanupahatamadīnaṃ kāmakāreṇa daivaṃ; nayati puruṣakāraḥ saṃcitastatra tatra

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तमफलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः

etatte sarvamākhyātaṃ mayā vai munisattamaphalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ

अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणाविधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात्

abhyutthānena daivasya samārabdhena karmaṇāvidhinā karmaṇā caiva svargamārgamavāpnuyāt