Parva.Adhyaya 13.82

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ये च गाः संप्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश्च येतेषां सत्राणि यज्ञाश्च नित्यमेव युधिष्ठिर

ye ca gāḥ saṃprayacchanti hutaśiṣṭāśinaśca yeteṣāṃ satrāṇi yajñāśca nityameva yudhiṣṭhira

ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः संप्रवर्ततेतेन यज्ञस्य यज्ञत्वमतोमूलं च लक्ष्यते

ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ saṃpravartatetena yajñasya yajñatvamatomūlaṃ ca lakṣyate

दानानामपि सर्वेषां गवां दानं प्रशस्यतेगावः श्रेष्ठाः पवित्राश्च पावनं ह्येतदुत्तमम्

dānānāmapi sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ praśasyategāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāśca pāvanaṃ hyetaduttamam

पुष्ट्यर्थमेताः सेवेत शान्त्यर्थमपि चैव हपयो दधि घृतं यासां सर्वपापप्रमोचनम्

puṣṭyarthametāḥ seveta śāntyarthamapi caiva hapayo dadhi ghṛtaṃ yāsāṃ sarvapāpapramocanam

गावस्तेजः परं प्रोक्तमिह लोके परत्र चन गोभ्यः परमं किंचित्पवित्रं पुरुषर्षभ

gāvastejaḥ paraṃ proktamiha loke paratra cana gobhyaḥ paramaṃ kiṃcitpavitraṃ puruṣarṣabha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्पितामहस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanampitāmahasya saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira

पराभूतेषु दैत्येषु शक्रे त्रिभुवनेश्वरेप्रजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः

parābhūteṣu daityeṣu śakre tribhuvaneśvareprajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ

अथर्षयः सगन्धर्वाः किंनरोरगराक्षसाःदेवासुरसुपर्णाश्च प्रजानां पतयस्तथापर्युपासन्त कौरव्य कदाचिद्वै पितामहम्

atharṣayaḥ sagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥdevāsurasuparṇāśca prajānāṃ patayastathāparyupāsanta kauravya kadācidvai pitāmaham

नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुहहाहुहूदिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासन्त तं प्रभुम्

nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasuhahāhuhūdivyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsanta taṃ prabhum

तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत्पवनस्तथाआजह्रुरृतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक्पृथक्

tatra divyāni puṣpāṇi prāvahatpavanastathāājahrurṛtavaścāpi sugandhīni pṛthakpṛthak

तस्मिन्देवसमावाये सर्वभूतसमागमेदिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृतेइन्द्रः पप्रच्छ देवेशमभिवाद्य प्रणम्य च

tasmindevasamāvāye sarvabhūtasamāgamedivyavāditrasaṃghuṣṭe divyastrīcāraṇāvṛteindraḥ papraccha deveśamabhivādya praṇamya ca

देवानां भगवन्कस्माल्लोकेशानां पितामहउपरिष्टाद्गवां लोक एतदिच्छामि वेदितुम्

devānāṃ bhagavankasmāllokeśānāṃ pitāmahaupariṣṭādgavāṃ loka etadicchāmi veditum

किं तपो ब्रह्मचर्यं वा गोभिः कृतमिहेश्वरदेवानामुपरिष्टाद्यद्वसन्त्यरजसः सुखम्

kiṃ tapo brahmacaryaṃ vā gobhiḥ kṛtamiheśvaradevānāmupariṣṭādyadvasantyarajasaḥ sukham

ततः प्रोवाच तं ब्रह्मा शक्रं बलनिसूदनम्अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिसूदन

tataḥ provāca taṃ brahmā śakraṃ balanisūdanamavajñātāstvayā nityaṃ gāvo balanisūdana

तेन त्वमासां माहात्म्यं न वेत्थ शृणु तत्प्रभोगवां प्रभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ

tena tvamāsāṃ māhātmyaṃ na vettha śṛṇu tatprabhogavāṃ prabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha

यज्ञाङ्गं कथिता गावो यज्ञ एव च वासवएताभिश्चाप्यृते यज्ञो न प्रवर्तेत्कथंचन

yajñāṅgaṃ kathitā gāvo yajña eva ca vāsavaetābhiścāpyṛte yajño na pravartetkathaṃcana

धारयन्ति प्रजाश्चैव पयसा हविषा तथाएतासां तनयाश्चापि कृषियोगमुपासते

dhārayanti prajāścaiva payasā haviṣā tathāetāsāṃ tanayāścāpi kṛṣiyogamupāsate

जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि चततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः

janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni catato yajñāḥ pravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ

पयो दधि घृतं चैव पुण्याश्चैताः सुराधिपवहन्ति विविधान्भारान्क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः

payo dadhi ghṛtaṃ caiva puṇyāścaitāḥ surādhipavahanti vividhānbhārānkṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ

मुनींश्च धारयन्तीह प्रजाश्चैवापि कर्मणावासवाकूटवाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन चउपरिष्टात्ततोऽस्माकं वसन्त्येताः सदैव हि

munīṃśca dhārayantīha prajāścaivāpi karmaṇāvāsavākūṭavāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena caupariṣṭāttato'smākaṃ vasantyetāḥ sadaiva hi

एतत्ते कारणं शक्र निवासकृतमद्य वैगवां देवोपरिष्टाद्धि समाख्यातं शतक्रतो

etatte kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtamadya vaigavāṃ devopariṣṭāddhi samākhyātaṃ śatakrato

एता हि वरदत्ताश्च वरदाश्चैव वासवसौरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः

etā hi varadattāśca varadāścaiva vāsavasaurabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ

यदर्थं गा गताश्चैव सौरभ्यः सुरसत्तमतच्च मे शृणु कार्त्स्न्येन वदतो बलसूदन

yadarthaṃ gā gatāścaiva saurabhyaḥ surasattamatacca me śṛṇu kārtsnyena vadato balasūdana

पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसुत्रीँल्लोकाननुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वमागते

purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasutrīm̐llokānanuśāsatsu viṣṇau garbhatvamāgate

अदित्यास्तप्यमानायास्तपो घोरं सुदुश्चरम्पुत्रार्थममरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा

adityāstapyamānāyāstapo ghoraṃ suduścaramputrārthamamaraśreṣṭha pādenaikena nityadā

तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत्तपःदक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर्नाम नामतः

tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahattapaḥdakṣasya duhitā devī surabhirnāma nāmataḥ

अतप्यत तपो घोरं हृष्टा धर्मपरायणाकैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते

atapyata tapo ghoraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇākailāsaśikhare ramye devagandharvasevite

व्यतिष्ठदेकपादेन परमं योगमास्थितादश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च

vyatiṣṭhadekapādena paramaṃ yogamāsthitādaśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca

संतप्तास्तपसा तस्या देवाः सर्षिमहोरगाःतत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासन्त तां शुभाम्

saṃtaptāstapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥtatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsanta tāṃ śubhām

अथाहमब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम्किमर्थं तप्यते देवि तपो घोरमनिन्दिते

athāhamabruvaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasānvitāmkimarthaṃ tapyate devi tapo ghoramanindite

प्रीतस्तेऽहं महाभागे तपसानेन शोभनेवरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरंदर

prītaste'haṃ mahābhāge tapasānena śobhanevarayasva varaṃ devi dātāsmīti puraṃdara

सुरभ्युवाचवरेण भगवन्मह्यं कृतं लोकपितामहएष एव वरो मेऽद्य यत्प्रीतोऽसि ममानघ

surabhyuvācavareṇa bhagavanmahyaṃ kṛtaṃ lokapitāmahaeṣa eva varo me'dya yatprīto'si mamānagha

ब्रह्मोवाचतामेवं ब्रुवतीं देवीं सुरभीं त्रिदशेश्वरप्रत्यब्रुवं यद्देवेन्द्र तन्निबोध शचीपते

brahmovācatāmevaṃ bruvatīṃ devīṃ surabhīṃ tridaśeśvarapratyabruvaṃ yaddevendra tannibodha śacīpate

अलोभकाम्यया देवि तपसा च शुभेन तेप्रसन्नोऽहं वरं तस्मादमरत्वं ददानि ते

alobhakāmyayā devi tapasā ca śubhena teprasanno'haṃ varaṃ tasmādamaratvaṃ dadāni te

त्रयाणामपि लोकानामुपरिष्टान्निवत्स्यसिमत्प्रसादाच्च विख्यातो गोलोकः स भविष्यति

trayāṇāmapi lokānāmupariṣṭānnivatsyasimatprasādācca vikhyāto golokaḥ sa bhaviṣyati

मानुषेषु च कुर्वाणाः प्रजाः कर्म सुतास्तवनिवत्स्यन्ति महाभागे सर्वा दुहितरश्च ते

mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ prajāḥ karma sutāstavanivatsyanti mahābhāge sarvā duhitaraśca te

मनसा चिन्तिता भोगास्त्वया वै दिव्यमानुषाःयच्च स्वर्गसुखं देवि तत्ते संपत्स्यते शुभे

manasā cintitā bhogāstvayā vai divyamānuṣāḥyacca svargasukhaṃ devi tatte saṃpatsyate śubhe

तस्या लोकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताःन तत्र क्रमते मृत्युर्न जरा न च पावकःन दैन्यं नाशुभं किंचिद्विद्यते तत्र वासव

tasyā lokāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥna tatra kramate mṛtyurna jarā na ca pāvakaḥna dainyaṃ nāśubhaṃ kiṃcidvidyate tatra vāsava

तत्र दिव्यान्यरण्यानि दिव्यानि भवनानि चविमानानि च युक्तानि कामगानि च वासव

tatra divyānyaraṇyāni divyāni bhavanāni cavimānāni ca yuktāni kāmagāni ca vāsava

व्रतैश्च विविधैः पुण्यैस्तथा तीर्थानुसेवनात्तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणाशक्यः समासादयितुं गोलोकः पुष्करेक्षण

vrataiśca vividhaiḥ puṇyaistathā tīrthānusevanāttapasā mahatā caiva sukṛtena ca karmaṇāśakyaḥ samāsādayituṃ golokaḥ puṣkarekṣaṇa

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया शक्रानुपृच्छतेन ते परिभवः कार्यो गवामरिनिसूदन

etatte sarvamākhyātaṃ mayā śakrānupṛcchatena te paribhavaḥ kāryo gavāmarinisūdana

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षः पूजयामास नित्यदागाश्चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर

etacchrutvā sahasrākṣaḥ pūjayāmāsa nityadāgāścakre bahumānaṃ ca tāsu nityaṃ yudhiṣṭhira

एतत्ते सर्वमाख्यातं पावनं च महाद्युतेपवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्यमुत्तमम्कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविनाशनम्

etatte sarvamākhyātaṃ pāvanaṃ ca mahādyutepavitraṃ paramaṃ cāpi gavāṃ māhātmyamuttamamkīrtitaṃ puruṣavyāghra sarvapāpavināśanam

य इदं कथयेन्नित्यं ब्राह्मणेभ्यः समाहितःहव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव हसार्वकामिकमक्षय्यं पितॄंस्तस्योपतिष्ठति

ya idaṃ kathayennityaṃ brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥhavyakavyeṣu yajñeṣu pitṛkāryeṣu caiva hasārvakāmikamakṣayyaṃ pitṝṃstasyopatiṣṭhati

गोषु भक्तश्च लभते यद्यदिच्छति मानवःस्त्रियोऽपि भक्ता या गोषु ताश्च कामानवाप्नुयुः

goṣu bhaktaśca labhate yadyadicchati mānavaḥstriyo'pi bhaktā yā goṣu tāśca kāmānavāpnuyuḥ

पुत्रार्थी लभते पुत्रं कन्या पतिमवाप्नुयात्धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात्

putrārthī labhate putraṃ kanyā patimavāpnuyātdhanārthī labhate vittaṃ dharmārthī dharmamāpnuyāt

विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात्सुखम्न किंचिद्दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत

vidyārthī prāpnuyādvidyāṃ sukhārthī prāpnuyātsukhamna kiṃciddurlabhaṃ caiva gavāṃ bhaktasya bhārata