Parva.Adhyaya 13.83

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

उक्तं पितामहेनेदं गवां दानमनुत्तमम्विशेषेण नरेन्द्राणामिति धर्ममवेक्षताम्

uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānamanuttamamviśeṣeṇa narendrāṇāmiti dharmamavekṣatām

राज्यं हि सततं दुःखमाश्रमाश्च सुदुर्विदाःपरिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिःभूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः

rājyaṃ hi satataṃ duḥkhamāśramāśca sudurvidāḥparivāreṇa vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥbhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ

पूयन्ते तेऽत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुंधराम्पूर्वं च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन

pūyante te'tra niyataṃ prayacchanto vasuṃdharāmpūrvaṃ ca kathitā dharmāstvayā me kurunandana

एवमेव गवामुक्तं प्रदानं ते नृगेण हऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वमेव निदर्शितम्

evameva gavāmuktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa haṛṣiṇā nāciketena pūrvameva nidarśitam

वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणासर्वक्रतुषु चोद्दिष्टं भूमिर्गावोऽथ काञ्चनम्

vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇāsarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmirgāvo'tha kāñcanam

तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वैएतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम्

tatra śrutistu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vaietadicchāmyahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham

किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन्काले किमात्मकम्किं दानं किं फलं चैव कस्माच्च परमुच्यते

kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasminkāle kimātmakamkiṃ dānaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmācca paramucyate

कस्माद्दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणःकस्माच्च दक्षिणार्थं तद्यज्ञकर्मसु शस्यते

kasmāddānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥkasmācca dakṣiṇārthaṃ tadyajñakarmasu śasyate

कस्माच्च पावनं श्रेष्ठं भूमेर्गोभ्यश्च काञ्चनम्परमं दक्षिणार्थे च तद्ब्रवीहि पितामह

kasmācca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmergobhyaśca kāñcanamparamaṃ dakṣiṇārthe ca tadbravīhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणु राजन्नवहितो बहुकारणविस्तरम्जातरूपसमुत्पत्तिमनुभूतं च यन्मया

śṛṇu rājannavahito bahukāraṇavistaramjātarūpasamutpattimanubhūtaṃ ca yanmayā

पिता मम महातेजाः शंतनुर्निधनं गतःतस्य दित्सुरहं श्राद्धं गङ्गाद्वारमुपागमम्

pitā mama mahātejāḥ śaṃtanurnidhanaṃ gataḥtasya ditsurahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāramupāgamam

तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम्माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यमकरोत्तदा

tatrāgamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabhammātā me jāhnavī caiva sāhāyyamakarottadā

ततोऽग्रतस्तपःसिद्धानुपवेश्य बहूनृषीन्तोयप्रदानात्प्रभृति कार्याण्यहमथारभम्

tato'gratastapaḥsiddhānupaveśya bahūnṛṣīntoyapradānātprabhṛti kāryāṇyahamathārabham

तत्समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितःदातुं निर्वपणं सम्यग्यथावदहमारभम्

tatsamāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥdātuṃ nirvapaṇaṃ samyagyathāvadahamārabham

ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदःप्रलम्बाभरणो बाहुरुदतिष्ठद्विशां पते

tatastaṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥpralambābharaṇo bāhurudatiṣṭhadviśāṃ pate

तमुत्थितमहं दृष्ट्वा परं विस्मयमागमम्प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ

tamutthitamahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgamampratigrahītā sākṣānme piteti bharatarṣabha

ततो मे पुनरेवासीत्संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतःनायं वेदेषु विहितो विधिर्हस्त इति प्रभोपिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिरभून्मम

tato me punarevāsītsaṃjñā saṃcintya śāstrataḥnāyaṃ vedeṣu vihito vidhirhasta iti prabhopiṇḍo deyo nareṇeha tato matirabhūnmama

साक्षान्नेह मनुष्यस्य पितरोऽन्तर्हिताः क्वचित्गृह्णन्ति विहितं त्वेवं पिण्डो देयः कुशेष्विति

sākṣānneha manuṣyasya pitaro'ntarhitāḥ kvacitgṛhṇanti vihitaṃ tvevaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣviti

ततोऽहं तदनादृत्य पितुर्हस्तनिदर्शनम्शास्त्रप्रमाणात्सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन्

tato'haṃ tadanādṛtya piturhastanidarśanamśāstrapramāṇātsūkṣmaṃ tu vidhiṃ pārthiva saṃsmaran

ततो दर्भेषु तत्सर्वमददं भरतर्षभशास्त्रमार्गानुसारेण तद्विद्धि मनुजर्षभ

tato darbheṣu tatsarvamadadaṃ bharatarṣabhaśāstramārgānusāreṇa tadviddhi manujarṣabha

ततः सोऽन्तर्हितो बाहुः पितुर्मम नराधिपततो मां दर्शयामासुः स्वप्नान्ते पितरस्तदा

tataḥ so'ntarhito bāhuḥ piturmama narādhipatato māṃ darśayāmāsuḥ svapnānte pitarastadā

प्रीयमाणास्तु मामूचुः प्रीताः स्म भरतर्षभविज्ञानेन तवानेन यन्न मुह्यसि धर्मतः

prīyamāṇāstu māmūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabhavijñānena tavānena yanna muhyasi dharmataḥ

त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणमिह पार्थिवआत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश्च महर्षिभिः

tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇamiha pārthivaātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraśca maharṣibhiḥ

साक्षात्पितामहो ब्रह्मा गुरवोऽथ प्रजापतिःप्रमाणमुपनीता वै स्थितिश्च न विचालिता

sākṣātpitāmaho brahmā guravo'tha prajāpatiḥpramāṇamupanītā vai sthitiśca na vicālitā

तदिदं सम्यगारब्धं त्वयाद्य भरतर्षभकिं तु भूमेर्गवां चार्थे सुवर्णं दीयतामिति

tadidaṃ samyagārabdhaṃ tvayādya bharatarṣabhakiṃ tu bhūmergavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatāmiti

एवं वयं च धर्मश्च सर्वे चास्मत्पितामहाःपाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत्

evaṃ vayaṃ ca dharmaśca sarve cāsmatpitāmahāḥpāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ paramaṃ hi tat

दश पूर्वान्दश परांस्तथा संतारयन्ति तेसुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मे पितरोऽब्रुवन्

daśa pūrvāndaśa parāṃstathā saṃtārayanti tesuvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ me pitaro'bruvan

ततोऽहं विस्मितो राजन्प्रतिबुद्धो विशां पतेसुवर्णदानेऽकरवं मतिं भरतसत्तम

tato'haṃ vismito rājanpratibuddho viśāṃ patesuvarṇadāne'karavaṃ matiṃ bharatasattama

इतिहासमिमं चापि शृणु राजन्पुरातनम्जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यमायुष्यमेव च

itihāsamimaṃ cāpi śṛṇu rājanpurātanamjāmadagnyaṃ prati vibho dhanyamāyuṣyameva ca

जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वैत्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा

jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vaitriḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā

ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचनःआजहार क्रतुं वीरो ब्रह्मक्षत्रेण पूजितम्

tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam

वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम्पावनं सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम्

vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitampāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejodyutivivardhanam

विपाप्मापि स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन वैनैवात्मनोऽथ लघुतां जामदग्न्योऽभ्यगच्छत

vipāpmāpi sa tejasvī tena kratuphalena vainaivātmano'tha laghutāṃ jāmadagnyo'bhyagacchata

स तु क्रतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावतापप्रच्छागमसंपन्नानृषीन्देवांश्च भार्गवः

sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatāpapracchāgamasaṃpannānṛṣīndevāṃśca bhārgavaḥ

पावनं यत्परं नॄणामुग्रे कर्मणि वर्तताम्तदुच्यतां महाभागा इति जातघृणोऽब्रवीत्

pāvanaṃ yatparaṃ nṝṇāmugre karmaṇi vartatāmtaducyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇo'bravīt

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

देवतास्ते प्रयच्छन्ति सुवर्णं ये ददत्युतअग्निर्हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तदात्मकम्

devatāste prayacchanti suvarṇaṃ ye dadatyutaagnirhi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tadātmakam

तस्मात्सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाश्च देवताःभवन्ति पुरुषव्याघ्र न ह्यतः परमं विदुः

tasmātsuvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāśca devatāḥbhavanti puruṣavyāghra na hyataḥ paramaṃ viduḥ

भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मेगदतो मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर

bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibodha megadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara

मया श्रुतमिदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दनप्रजापतेः कथयतो मनोः स्वायंभुवस्य वै

mayā śrutamidaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandanaprajāpateḥ kathayato manoḥ svāyaṃbhuvasya vai

शूलपाणेर्भगवतो रुद्रस्य च महात्मनःगिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भृगुकुलोद्वह

śūlapāṇerbhagavato rudrasya ca mahātmanaḥgirau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha

देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दनसमागमे भगवतो देव्या सह महात्मनःततः सर्वे समुद्विग्ना भगवन्तमुपागमन्

devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandanasamāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥtataḥ sarve samudvignā bhagavantamupāgaman

ते महादेवमासीनं देवीं च वरदामुमाम्प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रमूचुर्भृगूद्वह

te mahādevamāsīnaṃ devīṃ ca varadāmumāmprasādya śirasā sarve rudramūcurbhṛgūdvaha

अयं समागमो देव देव्या सह तवानघतपस्विनस्तपस्विन्या तेजस्विन्यातितेजसःअमोघतेजास्त्वं देव देवी चेयमुमा तथा

ayaṃ samāgamo deva devyā saha tavānaghatapasvinastapasvinyā tejasvinyātitejasaḥamoghatejāstvaṃ deva devī ceyamumā tathā

अपत्यं युवयोर्देव बलवद्भविता प्रभोतन्नूनं त्रिषु लोकेषु न किंचिच्छेषयिष्यति

apatyaṃ yuvayordeva balavadbhavitā prabhotannūnaṃ triṣu lokeṣu na kiṃciccheṣayiṣyati

तदेभ्यः प्रणतेभ्यस्त्वं देवेभ्यः पृथुलोचनवरं प्रयच्छ लोकेश त्रैलोक्यहितकाम्ययाअपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजो ज्वलितमुत्तमम्

tadebhyaḥ praṇatebhyastvaṃ devebhyaḥ pṛthulocanavaraṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayāapatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejo jvalitamuttamam

इति तेषां कथयतां भगवान्गोवृषध्वजःएवमस्त्विति देवांस्तान्विप्रर्षे प्रत्यभाषत

iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavāngovṛṣadhvajaḥevamastviti devāṃstānviprarṣe pratyabhāṣata

इत्युक्त्वा चोर्ध्वमनयत्तद्रेतो वृषवाहनःऊर्ध्वरेताः समभवत्ततःप्रभृति चापि सः

ityuktvā cordhvamanayattadreto vṛṣavāhanaḥūrdhvaretāḥ samabhavattataḥprabhṛti cāpi saḥ

रुद्राणी तु ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेदे तथा कृतेदेवानथाब्रवीत्तत्र स्त्रीभावात्परुषं वचः

rudrāṇī tu tataḥ kruddhā prajocchede tathā kṛtedevānathābravīttatra strībhāvātparuṣaṃ vacaḥ

यस्मादपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तितःतस्मात्सर्वे सुरा यूयमनपत्या भविष्यथ

yasmādapatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥtasmātsarve surā yūyamanapatyā bhaviṣyatha

प्रजोच्छेदो मम कृतो यस्माद्युष्माभिरद्य वैतस्मात्प्रजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति

prajocchedo mama kṛto yasmādyuṣmābhiradya vaitasmātprajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati

पावकस्तु न तत्रासीच्छापकाले भृगूद्वहदेवा देव्यास्तथा शापादनपत्यास्तदाभवन्

pāvakastu na tatrāsīcchāpakāle bhṛgūdvahadevā devyāstathā śāpādanapatyāstadābhavan

रुद्रस्तु तेजोऽप्रतिमं धारयामास तत्तदाप्रस्कन्नं तु ततस्तस्मात्किंचित्तत्रापतद्भुवि

rudrastu tejo'pratimaṃ dhārayāmāsa tattadāpraskannaṃ tu tatastasmātkiṃcittatrāpatadbhuvi

तत्पपात तदा चाग्नौ ववृधे चाद्भुतोपमम्तेजस्तेजसि संपृक्तमेकयोनित्वमागतम्

tatpapāta tadā cāgnau vavṛdhe cādbhutopamamtejastejasi saṃpṛktamekayonitvamāgatam

एतस्मिन्नेव काले तु देवाः शक्रपुरोगमाःअसुरस्तारको नाम तेन संतापिता भृशम्

etasminneva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥasurastārako nāma tena saṃtāpitā bhṛśam

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतोऽथाश्विनावपिसाध्याश्च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात्

ādityā vasavo rudrā maruto'thāśvināvapisādhyāśca sarve saṃtrastā daiteyasya parākramāt

स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि चऋषीणामाश्रमाश्चैव बभूवुरसुरैर्हृताः

sthānāni devatānāṃ hi vimānāni purāṇi caṛṣīṇāmāśramāścaiva babhūvurasurairhṛtāḥ

ते दीनमनसः सर्वे देवाश्च ऋषयश्च हप्रजग्मुः शरणं देवं ब्रह्माणमजरं प्रभुम्

te dīnamanasaḥ sarve devāśca ṛṣayaśca haprajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇamajaraṃ prabhum