Parva.Adhyaya 13.85

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

अपि चेदं पुरा राम श्रुतं मे ब्रह्मदर्शनम्पितामहस्य यद्वृत्तं ब्रह्मणः परमात्मनः

api cedaṃ purā rāma śrutaṃ me brahmadarśanampitāmahasya yadvṛttaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ

देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्ऐश्वर्ये वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै प्रभो

devasya mahatastāta vāruṇīṃ bibhratastanumaiśvarye vāruṇe rāma rudrasyeśasya vai prabho

आजग्मुर्मुनयः सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमाःयज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान्

ājagmurmunayaḥ sarve devāścāgnipurogamāḥyajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkāraśca mūrtimān

मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशःऋग्वेदश्चागमत्तत्र पदक्रमविभूषितः

mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥṛgvedaścāgamattatra padakramavibhūṣitaḥ

लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तं स्वरभक्तयःओंकारश्चावसन्नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा

lakṣaṇāni svarāḥ stobhā niruktaṃ svarabhaktayaḥoṃkāraścāvasannetre nigrahapragrahau tathā

वेदाश्च सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि चभूतं भव्यं भविष्यच्च दधार भगवाञ्शिवःजुह्वच्चात्मन्यथात्मानं स्वयमेव तदा प्रभो

vedāśca sopaniṣado vidyā sāvitryathāpi cabhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca dadhāra bhagavāñśivaḥjuhvaccātmanyathātmānaṃ svayameva tadā prabho

देवपत्न्यश्च कन्याश्च देवानां चैव मातरःआजग्मुः सहितास्तत्र तदा भृगुकुलोद्वह

devapatnyaśca kanyāśca devānāṃ caiva mātaraḥājagmuḥ sahitāstatra tadā bhṛgukulodvaha

यज्ञं पशुपतेः प्रीता वरुणस्य महात्मनःस्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि

yajñaṃ paśupateḥ prītā varuṇasya mahātmanaḥsvayaṃbhuvastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi

तस्य शुक्रस्य निष्पन्दात्पांसून्संगृह्य भूमितःप्रास्यत्पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्नेव हुताशने

tasya śukrasya niṣpandātpāṃsūnsaṃgṛhya bhūmitaḥprāsyatpūṣā karābhyāṃ vai tasminneva hutāśane

ततस्तस्मिन्संप्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावकेब्रह्मणो जुह्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूव ह

tatastasminsaṃpravṛtte satre jvalitapāvakebrahmaṇo juhvatastatra prādurbhāvo babhūva ha

स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रं स्रुवेण प्रतिगृह्य सःआज्यवन्मन्त्रवच्चापि सोऽजुहोद्भृगुनन्दन

skannamātraṃ ca tacchukraṃ sruveṇa pratigṛhya saḥājyavanmantravaccāpi so'juhodbhṛgunandana

ततः संजनयामास भूतग्रामं स वीर्यवान्ततस्तु तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम्

tataḥ saṃjanayāmāsa bhūtagrāmaṃ sa vīryavāntatastu tejasastasmājjajñe lokeṣu taijasam

तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्त्वं तथोभयम्सगुणस्तेजसो नित्यं तमस्याकाशमेव च

tamasastāmasā bhāvā vyāpi sattvaṃ tathobhayamsaguṇastejaso nityaṃ tamasyākāśameva ca

सर्वभूतेष्वथ तथा सत्त्वं तेजस्तथा तमःशुक्रे हुतेऽग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रयः प्रभो

sarvabhūteṣvatha tathā sattvaṃ tejastathā tamaḥśukre hute'gnau tasmiṃstu prādurāsaṃstrayaḥ prabho

पुरुषा वपुषा युक्ता युक्ताः प्रसवजैर्गुणैःभृगित्येव भृगुः पूर्वमङ्गारेभ्योऽङ्गिराभवत्

puruṣā vapuṣā yuktā yuktāḥ prasavajairguṇaiḥbhṛgityeva bhṛguḥ pūrvamaṅgārebhyo'ṅgirābhavat

अङ्गारसंश्रयाच्चैव कविरित्यपरोऽभवत्सह ज्वालाभिरुत्पन्नो भृगुस्तस्माद्भृगुः स्मृतः

aṅgārasaṃśrayāccaiva kavirityaparo'bhavatsaha jvālābhirutpanno bhṛgustasmādbhṛguḥ smṛtaḥ

मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपो ह्यभूत्अङ्गारेभ्योऽङ्गिरास्तात वालखिल्याः शिलोच्चयात्अत्रैवात्रेति च विभो जातमत्रिं वदन्त्यपि

marīcibhyo marīcistu mārīcaḥ kaśyapo hyabhūtaṅgārebhyo'ṅgirāstāta vālakhilyāḥ śiloccayātatraivātreti ca vibho jātamatriṃ vadantyapi

तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसंमिताःवैखानसाः समुत्पन्नास्तपःश्रुतगुणेप्सवःअश्रुतोऽस्य समुत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ

tathā bhasmavyapohebhyo brahmarṣigaṇasaṃmitāḥvaikhānasāḥ samutpannāstapaḥśrutaguṇepsavaḥaśruto'sya samutpannāvaśvinau rūpasaṃmatau

शेषाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरेऋषयो लोमकूपेभ्यः स्वेदाच्छन्दो मलात्मकम्

śeṣāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyastasya jajñireṛṣayo lomakūpebhyaḥ svedācchando malātmakam

एतस्मात्कारणादाहुरग्निं सर्वास्तु देवताःऋषयः श्रुतसंपन्ना वेदप्रामाण्यदर्शनात्

etasmātkāraṇādāhuragniṃ sarvāstu devatāḥṛṣayaḥ śrutasaṃpannā vedaprāmāṇyadarśanāt

यानि दारूणि ते मासा निर्यासाः पक्षसंज्ञिताःअहोरात्रा मुहूर्तास्तु पित्तं ज्योतिश्च वारुणम्

yāni dārūṇi te māsā niryāsāḥ pakṣasaṃjñitāḥahorātrā muhūrtāstu pittaṃ jyotiśca vāruṇam

रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितात्कनकं स्मृतम्तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमाच्च वसवः स्मृताः

raudraṃ lohitamityāhurlohitātkanakaṃ smṛtamtanmaitramiti vijñeyaṃ dhūmācca vasavaḥ smṛtāḥ

अर्चिषो याश्च ते रुद्रास्तथादित्या महाप्रभाःउद्दिष्टास्ते तथाङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिताः

arciṣo yāśca te rudrāstathādityā mahāprabhāḥuddiṣṭāste tathāṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ

आदिनाथश्च लोकस्य तत्परं ब्रह्म तद्ध्रुवम्सर्वकामदमित्याहुस्तत्र हव्यमुदावहत्

ādināthaśca lokasya tatparaṃ brahma taddhruvamsarvakāmadamityāhustatra havyamudāvahat

ततोऽब्रवीन्महादेवो वरुणः परमात्मकःमम सत्रमिदं दिव्यमहं गृहपतिस्त्विह

tato'bravīnmahādevo varuṇaḥ paramātmakaḥmama satramidaṃ divyamahaṃ gṛhapatistviha

त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशयःइति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत्

trīṇi pūrvāṇyapatyāni mama tāni na saṃśayaḥiti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tat

अग्निरुवाचमदङ्गेभ्यः प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि चममैव तान्यपत्यानि वरुणो ह्यवशात्मकः

agniruvācamadaṅgebhyaḥ prasūtāni madāśrayakṛtāni camamaiva tānyapatyāni varuṇo hyavaśātmakaḥ

अथाब्रवील्लोकगुरुर्ब्रह्मा लोकपितामहःममैव तान्यपत्यानि मम शुक्रं हुतं हि तत्

athābravīllokagururbrahmā lokapitāmahaḥmamaiva tānyapatyāni mama śukraṃ hutaṃ hi tat

अहं वक्ता च मन्त्रस्य होता शुक्रस्य चैव हयस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत्कारणं मतम्

ahaṃ vaktā ca mantrasya hotā śukrasya caiva hayasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ cetkāraṇaṃ matam

ततोऽब्रुवन्देवगणाः पितामहमुपेत्य वैकृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिरभिवन्द्य च

tato'bruvandevagaṇāḥ pitāmahamupetya vaikṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhirabhivandya ca

वयं च भगवन्सर्वे जगच्च सचराचरम्तवैव प्रसवाः सर्वे तस्मादग्निर्विभावसुःवरुणश्चेश्वरो देवो लभतां काममीप्सितम्

vayaṃ ca bhagavansarve jagacca sacarācaramtavaiva prasavāḥ sarve tasmādagnirvibhāvasuḥvaruṇaśceśvaro devo labhatāṃ kāmamīpsitam

निसर्गाद्वरुणश्चापि ब्रह्मणो यादसां पतिःजग्राह वै भृगुं पूर्वमपत्यं सूर्यवर्चसम्

nisargādvaruṇaścāpi brahmaṇo yādasāṃ patiḥjagrāha vai bhṛguṃ pūrvamapatyaṃ sūryavarcasam

ईश्वरोऽङ्गिरसं चाग्नेरपत्यार्थेऽभ्यकल्पयत्पितामहस्त्वपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित्

īśvaro'ṅgirasaṃ cāgnerapatyārthe'bhyakalpayatpitāmahastvapatyaṃ vai kaviṃ jagrāha tattvavit

तदा स वारुणः ख्यातो भृगुः प्रसवकर्मकृत्आग्नेयस्त्वङ्गिराः श्रीमान्कविर्ब्राह्मो महायशाःभार्गवाङ्गिरसौ लोके लोकसंतानलक्षणौ

tadā sa vāruṇaḥ khyāto bhṛguḥ prasavakarmakṛtāgneyastvaṅgirāḥ śrīmānkavirbrāhmo mahāyaśāḥbhārgavāṅgirasau loke lokasaṃtānalakṣaṇau

एते विप्रवराः सर्वे प्रजानां पतयस्त्रयःसर्वं संतानमेतेषामिदमित्युपधारय

ete vipravarāḥ sarve prajānāṃ patayastrayaḥsarvaṃ saṃtānameteṣāmidamityupadhāraya

भृगोस्तु पुत्रास्तत्रासन्सप्त तुल्या भृगोर्गुणैःच्यवनो वज्रशीर्षश्च शुचिरौर्वस्तथैव च

bhṛgostu putrāstatrāsansapta tulyā bhṛgorguṇaiḥcyavano vajraśīrṣaśca śuciraurvastathaiva ca

शुक्रो वरेण्यश्च विभुः सवनश्चेति सप्त तेभार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवानपि

śukro vareṇyaśca vibhuḥ savanaśceti sapta tebhārgavā vāruṇāḥ sarve yeṣāṃ vaṃśe bhavānapi

अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताःबृहस्पतिरुतथ्यश्च वयस्यः शान्तिरेव च

aṣṭau cāṅgirasaḥ putrā vāruṇāste'pyudāhṛtāḥbṛhaspatirutathyaśca vayasyaḥ śāntireva ca

घोरो विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः स्मृतःएतेऽष्टावग्निजाः सर्वे ज्ञाननिष्ठा निरामयाः

ghoro virūpaḥ saṃvartaḥ sudhanvā cāṣṭamaḥ smṛtaḥete'ṣṭāvagnijāḥ sarve jñānaniṣṭhā nirāmayāḥ

ब्राह्मणस्य कवेः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताःअष्टौ प्रसवजैर्युक्ता गुणैर्ब्रह्मविदः शुभाः

brāhmaṇasya kaveḥ putrā vāruṇāste'pyudāhṛtāḥaṣṭau prasavajairyuktā guṇairbrahmavidaḥ śubhāḥ

कविः काव्यश्च विष्णुश्च बुद्धिमानुशनास्तथाभृगुश्च विरजाश्चैव काशी चोग्रश्च धर्मवित्

kaviḥ kāvyaśca viṣṇuśca buddhimānuśanāstathābhṛguśca virajāścaiva kāśī cograśca dharmavit

अष्टौ कविसुता ह्येते सर्वमेभिर्जगत्ततम्प्रजापतय एते हि प्रजानां यैरिमाः प्रजाः

aṣṭau kavisutā hyete sarvamebhirjagattatamprajāpataya ete hi prajānāṃ yairimāḥ prajāḥ

एवमङ्गिरसश्चैव कवेश्च प्रसवान्वयैःभृगोश्च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत्

evamaṅgirasaścaiva kaveśca prasavānvayaiḥbhṛgośca bhṛguśārdūla vaṃśajaiḥ satataṃ jagat

वरुणश्चादितो विप्र जग्राह प्रभुरीश्वरःकविं तात भृगुं चैव तस्मात्तौ वारुणौ स्मृतौ

varuṇaścādito vipra jagrāha prabhurīśvaraḥkaviṃ tāta bhṛguṃ caiva tasmāttau vāruṇau smṛtau

जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद्धुताशनःतस्मादङ्गिरसो ज्ञेयाः सर्व एव तदन्वयाः

jagrāhāṅgirasaṃ devaḥ śikhī tasmāddhutāśanaḥtasmādaṅgiraso jñeyāḥ sarva eva tadanvayāḥ

ब्रह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः प्रसादितःइमे नः संतरिष्यन्ति प्रजाभिर्जगदीश्वराः

brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ devatābhiḥ prasāditaḥime naḥ saṃtariṣyanti prajābhirjagadīśvarāḥ

सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चातितपस्विनःत्वत्प्रसादादिमं लोकं तारयिष्यन्ति शाश्वतम्

sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cātitapasvinaḥtvatprasādādimaṃ lokaṃ tārayiṣyanti śāśvatam

तथैव वंशकर्तारस्तव तेजोविवर्धनाःभवेयुर्वेदविदुषः सर्वे वाक्पतयस्तथा

tathaiva vaṃśakartārastava tejovivardhanāḥbhaveyurvedaviduṣaḥ sarve vākpatayastathā

देवपक्षधराः सौम्याः प्राजापत्या महर्षयःआप्नुवन्ति तपश्चैव ब्रह्मचर्यं परं तथा

devapakṣadharāḥ saumyāḥ prājāpatyā maharṣayaḥāpnuvanti tapaścaiva brahmacaryaṃ paraṃ tathā

सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभोदेवानां ब्राह्मणानां च त्वं हि कर्ता पितामह

sarve hi vayamete ca tavaiva prasavaḥ prabhodevānāṃ brāhmaṇānāṃ ca tvaṃ hi kartā pitāmaha

मरीचिमादितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाःअपत्यानीति संप्रेक्ष्य क्षमयाम पितामह

marīcimāditaḥ kṛtvā sarve caivātha bhārgavāḥapatyānīti saṃprekṣya kṣamayāma pitāmaha

ते त्वनेनैव रूपेण प्रजनिष्यन्ति वै प्रजाःस्थापयिष्यन्ति चात्मानं युगादिनिधने तथा

te tvanenaiva rūpeṇa prajaniṣyanti vai prajāḥsthāpayiṣyanti cātmānaṃ yugādinidhane tathā

एवमेतत्पुरा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनःदेवश्रेष्ठस्य लोकादौ वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

evametatpurā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥdevaśreṣṭhasya lokādau vāruṇīṃ bibhratastanum

अग्निर्ब्रह्मा पशुपतिः शर्वो रुद्रः प्रजापतिःअग्नेरपत्यमेतद्वै सुवर्णमिति धारणा

agnirbrahmā paśupatiḥ śarvo rudraḥ prajāpatiḥagnerapatyametadvai suvarṇamiti dhāraṇā

अग्न्यभावे च कुर्वन्ति वह्निस्थानेषु काञ्चनम्जामदग्न्य प्रमाणज्ञा वेदश्रुतिनिदर्शनात्

agnyabhāve ca kurvanti vahnisthāneṣu kāñcanamjāmadagnya pramāṇajñā vedaśrutinidarśanāt

कुशस्तम्बे जुहोत्यग्निं सुवर्णं तत्र संस्थितम्हुते प्रीतिकरीमृद्धिं भगवांस्तत्र मन्यते

kuśastambe juhotyagniṃ suvarṇaṃ tatra saṃsthitamhute prītikarīmṛddhiṃ bhagavāṃstatra manyate

तस्मादग्निपराः सर्वा देवता इति शुश्रुमब्रह्मणो हि प्रसूतोऽग्निरग्नेरपि च काञ्चनम्

tasmādagniparāḥ sarvā devatā iti śuśrumabrahmaṇo hi prasūto'gniragnerapi ca kāñcanam

तस्माद्ये वै प्रयच्छन्ति सुवर्णं धर्मदर्शिनःदेवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम्

tasmādye vai prayacchanti suvarṇaṃ dharmadarśinaḥdevatāste prayacchanti samastā iti naḥ śrutam

तस्य चातमसो लोका गच्छतः परमां गतिम्स्वर्लोके राजराज्येन सोऽभिषिच्येत भार्गव

tasya cātamaso lokā gacchataḥ paramāṃ gatimsvarloke rājarājyena so'bhiṣicyeta bhārgava

आदित्योदयने प्राप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम्ददाति काञ्चनं यो वै दुःस्वप्नं प्रतिहन्ति सः

ādityodayane prāpte vidhimantrapuraskṛtamdadāti kāñcanaṃ yo vai duḥsvapnaṃ pratihanti saḥ

ददात्युदितमात्रे यस्तस्य पाप्मा विधूयतेमध्याह्ने ददतो रुक्मं हन्ति पापमनागतम्

dadātyuditamātre yastasya pāpmā vidhūyatemadhyāhne dadato rukmaṃ hanti pāpamanāgatam

ददाति पश्चिमां संध्यां यः सुवर्णं धृतव्रतःब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यमुपयाति सः

dadāti paścimāṃ saṃdhyāṃ yaḥ suvarṇaṃ dhṛtavrataḥbrahmavāyvagnisomānāṃ sālokyamupayāti saḥ

सेन्द्रेषु चैव लोकेषु प्रतिष्ठां प्राप्नुते शुभाम्इह लोके यशः प्राप्य शान्तपाप्मा प्रमोदते

sendreṣu caiva lokeṣu pratiṣṭhāṃ prāpnute śubhāmiha loke yaśaḥ prāpya śāntapāpmā pramodate

ततः संपद्यतेऽन्येषु लोकेष्वप्रतिमः सदाअनावृतगतिश्चैव कामचारी भवत्युत

tataḥ saṃpadyate'nyeṣu lokeṣvapratimaḥ sadāanāvṛtagatiścaiva kāmacārī bhavatyuta

न च क्षरति तेभ्यः स शश्वच्चैवाप्नुते महत्सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकानाप्नोति पुष्कलान्

na ca kṣarati tebhyaḥ sa śaśvaccaivāpnute mahatsuvarṇamakṣayaṃ dattvā lokānāpnoti puṣkalān

यस्तु संजनयित्वाग्निमादित्योदयनं प्रतिदद्याद्वै व्रतमुद्दिश्य सर्वान्कामान्समश्नुते

yastu saṃjanayitvāgnimādityodayanaṃ pratidadyādvai vratamuddiśya sarvānkāmānsamaśnute

अग्निरित्येव तत्प्राहुः प्रदानं वै सुखावहम्यथेष्टगुणसंपन्नं प्रवर्तकमिति स्मृतम्

agnirityeva tatprāhuḥ pradānaṃ vai sukhāvahamyatheṣṭaguṇasaṃpannaṃ pravartakamiti smṛtam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः प्रतापवान्ददौ सुवर्णं विप्रेभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात्

ityuktaḥ sa vasiṣṭhena jāmadagnyaḥ pratāpavāndadau suvarṇaṃ viprebhyo vyamucyata ca kilbiṣāt

एतत्ते सर्वमाख्यातं सुवर्णस्य महीपतेप्रदानस्य फलं चैव जन्म चाग्न्यमनुत्तमम्

etatte sarvamākhyātaṃ suvarṇasya mahīpatepradānasya phalaṃ caiva janma cāgnyamanuttamam

तस्मात्त्वमपि विप्रेभ्यः प्रयच्छ कनकं बहुददत्सुवर्णं नृपते किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसि

tasmāttvamapi viprebhyaḥ prayaccha kanakaṃ bahudadatsuvarṇaṃ nṛpate kilbiṣādvipramokṣyasi