Parva.Adhyaya 13.92

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तथा विधौ प्रवृत्ते तु सर्व एव महर्षयःपितृयज्ञानकुर्वन्त विधिदृष्टेन कर्मणा

tathā vidhau pravṛtte tu sarva eva maharṣayaḥpitṛyajñānakurvanta vidhidṛṣṭena karmaṇā

ऋषयो धर्मनित्यास्तु कृत्वा निवपनान्युततर्पणं चाप्यकुर्वन्त तीर्थाम्भोभिर्यतव्रताः

ṛṣayo dharmanityāstu kṛtvā nivapanānyutatarpaṇaṃ cāpyakurvanta tīrthāmbhobhiryatavratāḥ

निवापैर्दीयमानैश्च चातुर्वर्ण्येन भारततर्पिताः पितरो देवास्ते नान्नं जरयन्ति वै

nivāpairdīyamānaiśca cāturvarṇyena bhāratatarpitāḥ pitaro devāste nānnaṃ jarayanti vai

अजीर्णेनाभिहन्यन्ते ते देवाः पितृभिः सहसोममेवाभ्यपद्यन्त निवापान्नाभिपीडिताः

ajīrṇenābhihanyante te devāḥ pitṛbhiḥ sahasomamevābhyapadyanta nivāpānnābhipīḍitāḥ

तेऽब्रुवन्सोममासाद्य पितरोऽजीर्णपीडिताःनिवापान्नेन पीड्यामः श्रेयो नोऽत्र विधीयताम्

te'bruvansomamāsādya pitaro'jīrṇapīḍitāḥnivāpānnena pīḍyāmaḥ śreyo no'tra vidhīyatām

तान्सोमः प्रत्युवाचाथ श्रेयश्चेदीप्सितं सुराःस्वयंभूसदनं यात स वः श्रेयो विधास्यति

tānsomaḥ pratyuvācātha śreyaścedīpsitaṃ surāḥsvayaṃbhūsadanaṃ yāta sa vaḥ śreyo vidhāsyati

ते सोमवचनाद्देवाः पितृभिः सह भारतमेरुशृङ्गे समासीनं पितामहमुपागमन्

te somavacanāddevāḥ pitṛbhiḥ saha bhāratameruśṛṅge samāsīnaṃ pitāmahamupāgaman

पितर ऊचुःनिवापान्नेन भगवन्भृशं पीड्यामहे वयम्प्रसादं कुरु नो देव श्रेयो नः संविधीयताम्

pitara ūcuḥnivāpānnena bhagavanbhṛśaṃ pīḍyāmahe vayamprasādaṃ kuru no deva śreyo naḥ saṃvidhīyatām

इति तेषां वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत्एष मे पार्श्वतो वह्निर्युष्मच्छ्रेयो विधास्यति

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā svayaṃbhūridamabravīteṣa me pārśvato vahniryuṣmacchreyo vidhāsyati

अग्निरुवाचसहितास्तात भोक्ष्यामो निवापे समुपस्थितेजरयिष्यथ चाप्यन्नं मया सार्धं न संशयः

agniruvācasahitāstāta bhokṣyāmo nivāpe samupasthitejarayiṣyatha cāpyannaṃ mayā sārdhaṃ na saṃśayaḥ

एतच्छ्रुत्वा तु पितरस्ततस्ते विज्वराभवन्एतस्मात्कारणाच्चाग्नेः प्राक्तनं दीयते नृप

etacchrutvā tu pitarastataste vijvarābhavanetasmātkāraṇāccāgneḥ prāktanaṃ dīyate nṛpa

निवप्ते चाग्निपूर्वे वै निवापे पुरुषर्षभन ब्रह्मराक्षसास्तं वै निवापं धर्षयन्त्युतरक्षांसि चापवर्तन्ते स्थिते देवे विभावसौ

nivapte cāgnipūrve vai nivāpe puruṣarṣabhana brahmarākṣasāstaṃ vai nivāpaṃ dharṣayantyutarakṣāṃsi cāpavartante sthite deve vibhāvasau

पूर्वं पिण्डं पितुर्दद्यात्ततो दद्यात्पितामहेप्रपितामहाय च तत एष श्राद्धविधिः स्मृतः

pūrvaṃ piṇḍaṃ piturdadyāttato dadyātpitāmaheprapitāmahāya ca tata eṣa śrāddhavidhiḥ smṛtaḥ

ब्रूयाच्छ्राद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहितःसोमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च

brūyācchrāddhe ca sāvitrīṃ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥsomāyeti ca vaktavyaṃ tathā pitṛmateti ca

रजस्वला च या नारी व्यङ्गिता कर्णयोश्च यानिवापे नोपतिष्ठेत संग्राह्या नान्यवंशजाः

rajasvalā ca yā nārī vyaṅgitā karṇayośca yānivāpe nopatiṣṭheta saṃgrāhyā nānyavaṃśajāḥ

जलं प्रतरमाणश्च कीर्तयेत पितामहान्नदीमासाद्य कुर्वीत पितॄणां पिण्डतर्पणम्

jalaṃ prataramāṇaśca kīrtayeta pitāmahānnadīmāsādya kurvīta pitṝṇāṃ piṇḍatarpaṇam

पूर्वं स्ववंशजानां तु कृत्वाद्भिस्तर्पणं पुनःसुहृत्संबन्धिवर्गाणां ततो दद्याज्जलाञ्जलिम्

pūrvaṃ svavaṃśajānāṃ tu kṛtvādbhistarpaṇaṃ punaḥsuhṛtsaṃbandhivargāṇāṃ tato dadyājjalāñjalim

कल्माषगोयुगेनाथ युक्तेन तरतो जलम्पितरोऽभिलषन्ते वै नावं चाप्यधिरोहतःसदा नावि जलं तज्ज्ञाः प्रयच्छन्ति समाहिताः

kalmāṣagoyugenātha yuktena tarato jalampitaro'bhilaṣante vai nāvaṃ cāpyadhirohataḥsadā nāvi jalaṃ tajjñāḥ prayacchanti samāhitāḥ

मासार्धे कृष्णपक्षस्य कुर्यान्निवपनानि वैपुष्टिरायुस्तथा वीर्यं श्रीश्चैव पितृवर्तिनः

māsārdhe kṛṣṇapakṣasya kuryānnivapanāni vaipuṣṭirāyustathā vīryaṃ śrīścaiva pitṛvartinaḥ

पितामहः पुलस्त्यश्च वसिष्ठः पुलहस्तथाअङ्गिराश्च क्रतुश्चैव कश्यपश्च महानृषिःएते कुरुकुलश्रेष्ठ महायोगेश्वराः स्मृताः

pitāmahaḥ pulastyaśca vasiṣṭhaḥ pulahastathāaṅgirāśca kratuścaiva kaśyapaśca mahānṛṣiḥete kurukulaśreṣṭha mahāyogeśvarāḥ smṛtāḥ

एते च पितरो राजन्नेष श्राद्धविधिः परःप्रेतास्तु पिण्डसंबन्धान्मुच्यन्ते तेन कर्मणा

ete ca pitaro rājanneṣa śrāddhavidhiḥ paraḥpretāstu piṇḍasaṃbandhānmucyante tena karmaṇā

इत्येषा पुरुषश्रेष्ठ श्राद्धोत्पत्तिर्यथागमम्ख्यापिता पूर्वनिर्दिष्टा दानं वक्ष्याम्यतः परम्

ityeṣā puruṣaśreṣṭha śrāddhotpattiryathāgamamkhyāpitā pūrvanirdiṣṭā dānaṃ vakṣyāmyataḥ param