Parva.Adhyaya 14.19

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किंचिदचिन्तयन्पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत्

yaḥ syādekāyane līnastūṣṇīṃ kiṃcidacintayanpūrvaṃ pūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet

सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तो जितेन्द्रियःव्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः

sarvamitraḥ sarvasahaḥ samarakto jitendriyaḥvyapetabhayamanyuśca kāmahā mucyate naraḥ

आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिःअमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः

ātmavatsarvabhūteṣu yaścarenniyataḥ śuciḥamānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ

जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव चलाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते

jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva calābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate

न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किंचननिर्द्वंद्वो वीतरागात्मा सर्वतो मुक्त एव सः

na kasyacitspṛhayate nāvajānāti kiṃcananirdvaṃdvo vītarāgātmā sarvato mukta eva saḥ

अनमित्रोऽथ निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित्त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराकाङ्क्षी स मुच्यते

anamitro'tha nirbandhuranapatyaśca yaḥ kvacittyaktadharmārthakāmaśca nirākāṅkṣī sa mucyate

नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यःधातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते

naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥdhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate

अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्यञ्जगदशाश्वतम्अस्वस्थमवशं नित्यं जन्मसंसारमोहितम्

akarmā cāvikāṅkṣaśca paśyañjagadaśāśvatamasvasthamavaśaṃ nityaṃ janmasaṃsāramohitam

वैराग्यबुद्धिः सततं तापदोषव्यपेक्षकःआत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव

vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāpadoṣavyapekṣakaḥātmabandhavinirmokṣaṃ sa karotyacirādiva

अगन्धरसमस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम्अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते

agandharasamasparśamaśabdamaparigrahamarūpamanabhijñeyaṃ dṛṣṭvātmānaṃ vimucyate

पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम्अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते

pañcabhūtaguṇairhīnamamūrtimadalepakamaguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate

विहाय सर्वसंकल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान्शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः

vihāya sarvasaṃkalpānbuddhyā śārīramānasānśanairnirvāṇamāpnoti nirindhana ivānalaḥ

विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्म सनातनम्परमाप्नोति संशान्तमचलं दिव्यमक्षरम्

vimuktaḥ sarvasaṃskāraistato brahma sanātanamparamāpnoti saṃśāntamacalaṃ divyamakṣaram

अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम्यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstramanuttamamyajjñātvā siddhamātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ

तस्योपदेशं पश्यामि यथावत्तन्निबोध मेयैर्द्वारैश्चारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि

tasyopadeśaṃ paśyāmi yathāvattannibodha meyairdvāraiścārayannityaṃ paśyatyātmānamātmani

इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत्तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततो योक्तुमुपक्रमेत्

indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayettīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ tato yoktumupakramet

तपस्वी त्यक्तसंकल्पो दम्भाहंकारवर्जितःमनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि

tapasvī tyaktasaṃkalpo dambhāhaṃkāravarjitaḥmanīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani

स चेच्छक्नोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनितत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि

sa cecchaknotyayaṃ sādhuryoktumātmānamātmanitata ekāntaśīlaḥ sa paśyatyātmānamātmani

संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियःतथायमात्मनात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति

saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavānvijitendriyaḥtathāyamātmanātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati

यथा हि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसावितितथारूपमिवात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति

yathā hi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyatyasāvititathārūpamivātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati

इषीकां वा यथा मुञ्जात्कश्चिन्निर्हृत्य दर्शयेत्योगी निष्कृष्टमात्मानं तथा संपश्यते तनौ

iṣīkāṃ vā yathā muñjātkaścinnirhṛtya darśayetyogī niṣkṛṣṭamātmānaṃ tathā saṃpaśyate tanau

मुञ्जं शरीरं तस्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम्एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम्

muñjaṃ śarīraṃ tasyāhuriṣīkāmātmani śritāmetannidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhiranuttamam

यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक्पश्यति देहभृत्तदास्य नेशते कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः

yadā hi yuktamātmānaṃ samyakpaśyati dehabhṛttadāsya neśate kaścittrailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ

अन्योन्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यतेविनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शोचति

anyonyāścaiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyatevinivṛtya jarāmṛtyū na hṛṣyati na śocati

देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशीब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम्

devānāmapi devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśībrahma cāvyayamāpnoti hitvā dehamaśāśvatam

विनश्यत्स्वपि लोकेषु न भयं तस्य जायतेक्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित्

vinaśyatsvapi lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyatekliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kenacit

दुःखशोकमयैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैःन विचाल्येत युक्तात्मा निःस्पृहः शान्तमानसः

duḥkhaśokamayairghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥna vicālyeta yuktātmā niḥspṛhaḥ śāntamānasaḥ

नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यतेनातः सुखतरं किंचिल्लोके क्वचन विद्यते

nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuścāsya vidyatenātaḥ sukhataraṃ kiṃcilloke kvacana vidyate

सम्यग्युक्त्वा यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यतितदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः

samyagyuktvā yadātmānamātmanyeva prapaśyatitadaiva na spṛhayate sākṣādapi śatakratoḥ

निर्वेदस्तु न गन्तव्यो युञ्जानेन कथंचनयोगमेकान्तशीलस्तु यथा युञ्जीत तच्छृणु

nirvedastu na gantavyo yuñjānena kathaṃcanayogamekāntaśīlastu yathā yuñjīta tacchṛṇu

दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्पुरेपुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश्चार्यं न बाह्यतः

dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasminsaṃnivasetpurepurasyābhyantare tasya manaścāryaṃ na bāhyataḥ

पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत्तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाह्याभ्यन्तरं मनः

purasyābhyantare tiṣṭhanyasminnāvasathe vasettasminnāvasathe dhāryaṃ sabāhyābhyantaraṃ manaḥ

प्रचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन्कायेऽवतिष्ठतेतस्मिन्काये मनश्चार्यं न कथंचन बाह्यतः

pracintyāvasathaṃ kṛtsnaṃ yasminkāye'vatiṣṭhatetasminkāye manaścāryaṃ na kathaṃcana bāhyataḥ

संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषे निर्जने वनेकायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत्

saṃniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣe nirjane vanekāyamabhyantaraṃ kṛtsnamekāgraḥ paricintayet

दन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव चहृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम्

dantāṃstālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva cahṛdayaṃ cintayeccāpi tathā hṛdayabandhanam

इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदनपप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम्

ityuktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdanapapraccha punarevemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam

भुक्तं भुक्तं कथमिदमन्नं कोष्ठे विपच्यतेकथं रसत्वं व्रजति शोणितं जायते कथम्तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषति

bhuktaṃ bhuktaṃ kathamidamannaṃ koṣṭhe vipacyatekathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitaṃ jāyate kathamtathā māṃsaṃ ca medaśca snāyvasthīni ca poṣati

कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम्वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम्निरोजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक्पृथक्

kathametāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇāmvardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balamnirojasāṃ niṣkramaṇaṃ malānāṃ ca pṛthakpṛthak

कुतो वायं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनःकं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्मायमात्मनि

kuto vāyaṃ praśvasiti ucchvasityapi vā punaḥkaṃ ca deśamadhiṣṭhāya tiṣṭhatyātmāyamātmani

जीवः कायं वहति चेच्चेष्टयानः कलेवरम्किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनःयाथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ

jīvaḥ kāyaṃ vahati cecceṣṭayānaḥ kalevaramkiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥyāthātathyena bhagavanvaktumarhasi me'nagha

इति संपरिपृष्टोऽहं तेन विप्रेण माधवप्रत्यब्रुवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम

iti saṃparipṛṣṭo'haṃ tena vipreṇa mādhavapratyabruvaṃ mahābāho yathāśrutamariṃdama

यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य कोष्ठं भाण्डमना भवेत्तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनो द्वारैरनिश्चलैःआत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत्

yathā svakoṣṭhe prakṣipya koṣṭhaṃ bhāṇḍamanā bhavettathā svakāye prakṣipya mano dvārairaniścalaiḥātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet

एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिवआसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित्

evaṃ satatamudyuktaḥ prītātmā nacirādivaāsādayati tadbrahma yaddṛṣṭvā syātpradhānavit

न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैःमनसैव प्रदीपेन महानात्मनि दृश्यते

na tvasau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvairapīndriyaiḥmanasaiva pradīpena mahānātmani dṛśyate

सर्वतःपाणिपादं तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्संप्रपश्यति

sarvataḥpāṇipādaṃ taṃ sarvatokṣiśiromukhamjīvo niṣkrāntamātmānaṃ śarīrātsaṃprapaśyati

स तदुत्सृज्य देहं स्वं धारयन्ब्रह्म केवलम्आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव

sa tadutsṛjya dehaṃ svaṃ dhārayanbrahma kevalamātmānamālokayati manasā prahasanniva

इदं सर्वरहस्यं ते मयोक्तं द्विजसत्तमआपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ शिष्य यथासुखम्

idaṃ sarvarahasyaṃ te mayoktaṃ dvijasattamaāpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣya yathāsukham

इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाःअगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः

ityuktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥagacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaśchinnasaṃśayaḥ

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजपुंगवःमोक्षधर्माश्रितः सम्यक्तत्रैवान्तरधीयत

ityuktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijapuṃgavaḥmokṣadharmāśritaḥ samyaktatraivāntaradhīyata

कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुतमेकाग्रचेतसातदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि

kaccidetattvayā pārtha śrutamekāgracetasātadāpi hi rathasthastvaṃ śrutavānetadeva hi

नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिःनरेणाकृतसंज्ञेन विदग्धेनाकृतात्मना

naitatpārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥnareṇākṛtasaṃjñena vidagdhenākṛtātmanā

सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभकच्चिन्नेदं श्रुतं पार्थ मर्त्येनान्येन केनचित्

surahasyamidaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabhakaccinnedaṃ śrutaṃ pārtha martyenānyena kenacit

न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघनैतदद्य सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना

na hyetacchrotumarho'nyo manuṣyastvāmṛte'naghanaitadadya suvijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā

क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतःन चैतदिष्टं देवानां मर्त्यै रूपनिवर्तनम्

kriyāvadbhirhi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥna caitadiṣṭaṃ devānāṃ martyai rūpanivartanam

परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम्यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी

parā hi sā gatiḥ pārtha yattadbrahma sanātanamyatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī

एवं हि धर्ममास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयःस्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्

evaṃ hi dharmamāsthāya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥstriyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim

किं पुनर्ब्राह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताःस्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणाः

kiṃ punarbrāhmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥsvadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇāḥ

हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधनेसिद्धेः फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णयःअतः परं सुखं त्वन्यत्किं नु स्याद्भरतर्षभ

hetumaccaitaduddiṣṭamupāyāścāsya sādhanesiddheḥ phalaṃ ca mokṣaśca duḥkhasya ca vinirṇayaḥataḥ paraṃ sukhaṃ tvanyatkiṃ nu syādbharatarṣabha

श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डवयः परित्यजते मर्त्यो लोकतन्त्रमसारवत्एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुयात्

śrutavāñśraddadhānaśca parākrāntaśca pāṇḍavayaḥ parityajate martyo lokatantramasāravatetairupāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatimavāpnuyāt

एतावदेव वक्तव्यं नातो भूयोऽस्ति किंचनषण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते

etāvadeva vaktavyaṃ nāto bhūyo'sti kiṃcanaṣaṇmāsānnityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate