पर्व.अध्याय 14.35

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

ब्रह्म यत्परमं वेद्यं तन्मे व्याख्यातुमर्हसिभवतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः

brahma yatparamaṃ vedyaṃ tanme vyākhyātumarhasibhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamsaṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यं संशितव्रतम्शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किं स्विच्छ्रेयः परंतप

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryaṃ saṃśitavratamśiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃ svicchreyaḥ paraṃtapa

भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपरायणःयाचे त्वां शिरसा विप्र यद्ब्रूयां तद्विचक्ष्व मे

bhagavantaṃ prapanno'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥyāce tvāṃ śirasā vipra yadbrūyāṃ tadvicakṣva me

तमेवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच हकथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज

tamevaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gururuvāca hakathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija

इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलःप्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते

ityuktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥprāñjaliḥ paripapraccha yattacchṛṇu mahāmate

शिष्य उवाच · śiṣya uvāca

कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम्कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च

kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsatyaṃ brūhi yatparamkuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुः किमात्मकम्किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिरीरिताःके पन्थानः शिवाः सन्ति किं सुखं किं च दुष्कृतम्

kena jīvanti bhūtāni teṣāmāyuḥ kimātmakamkiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhirīritāḥke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtam

एतान्मे भगवन्प्रश्नान्याथातथ्येन सत्तमवक्तुमर्हसि विप्रर्षे यथावदिह तत्त्वतः

etānme bhagavanpraśnānyāthātathyena sattamavaktumarhasi viprarṣe yathāvadiha tattvataḥ

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

तस्मै संप्रतिपन्नाय यथावत्परिपृच्छतेशिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिनेछायाभूताय दान्ताय यतये ब्रह्मचारिणे

tasmai saṃpratipannāya yathāvatparipṛcchateśiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartinechāyābhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe

तान्प्रश्नानब्रवीत्पार्थ मेधावी स धृतव्रतःगुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक्सर्वानरिंदम

tānpraśnānabravītpārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥguruḥ kurukulaśreṣṭha samyaksarvānariṃdama

ब्रह्मप्रोक्तमिदं धर्ममृषिप्रवरसेवितम्वेदविद्यासमावाप्यं तत्त्वभूतार्थभावनम्

brahmaproktamidaṃ dharmamṛṣipravarasevitamvedavidyāsamāvāpyaṃ tattvabhūtārthabhāvanam

भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम्सिद्धसंघपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम्

bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayamsiddhasaṃghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam

प्रवक्ष्येऽहं महाप्राज्ञ पदमुत्तममद्य तेबुद्ध्वा यदिह संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः

pravakṣye'haṃ mahāprājña padamuttamamadya tebuddhvā yadiha saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ

उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम्बृहस्पतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा

upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparambṛhaspatibharadvājau gautamo bhārgavastathā

वसिष्ठः काश्यपश्चैव विश्वामित्रोऽत्रिरेव चमार्गान्सर्वान्परिक्रम्य परिश्रान्ताः स्वकर्मभिः

vasiṣṭhaḥ kāśyapaścaiva viśvāmitro'trireva camārgānsarvānparikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ

ऋषिमाङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाःददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम्

ṛṣimāṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥdadṛśurbrahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam

तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयःपप्रच्छुर्विनयोपेता निःश्रेयसमिदं परम्

taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥpapracchurvinayopetā niḥśreyasamidaṃ param

कथं कर्म क्रियात्साधु कथं मुच्येत किल्बिषात्के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतम्

kathaṃ karma kriyātsādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣātke no mārgāḥ śivāśca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtam

केनोभौ कर्मपन्थानौ महत्त्वं केन विन्दतिप्रलयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ

kenobhau karmapanthānau mahattvaṃ kena vindatipralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau

इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठैर्यदाह प्रपितामहःतत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम्

ityuktaḥ sa muniśreṣṭhairyadāha prapitāmahaḥtatte'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam

ब्रह्मोवाचसत्याद्भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि चतपसा तानि जीवन्ति इति तद्वित्त सुव्रताः

brahmovācasatyādbhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi catapasā tāni jīvanti iti tadvitta suvratāḥ

स्वां योनिं पुनरागम्य वर्तन्ते स्वेन कर्मणासत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम्

svāṃ yoniṃ punarāgamya vartante svena karmaṇāsatyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam

ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिःसत्याद्भूतानि जातानि भूतं सत्यमयं महत्

brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥsatyādbhūtāni jātāni bhūtaṃ satyamayaṃ mahat

तस्मात्सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाःअतीतक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः

tasmātsatyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥatītakrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ

अन्योन्यनियतान्वैद्यान्धर्मसेतुप्रवर्तकान्तानहं संप्रवक्ष्यामि शाश्वतान्लोकभावनान्

anyonyaniyatānvaidyāndharmasetupravartakāntānahaṃ saṃpravakṣyāmi śāśvatānlokabhāvanān

चातुर्विद्यं तथा वर्णांश्चतुरश्चाश्रमान्पृथक्धर्ममेकं चतुष्पादं नित्यमाहुर्मनीषिणः

cāturvidyaṃ tathā varṇāṃścaturaścāśramānpṛthakdharmamekaṃ catuṣpādaṃ nityamāhurmanīṣiṇaḥ

पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाःनियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः

panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥniyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ

गदतस्तं ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परम्निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम्

gadatastaṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ paramnibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam

ब्रह्मचारिकमेवाहुराश्रमं प्रथमं पदम्गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद्वानप्रस्थमतः परम्ततः परं तु विज्ञेयमध्यात्मं परमं पदम्

brahmacārikamevāhurāśramaṃ prathamaṃ padamgārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syādvānaprasthamataḥ paramtataḥ paraṃ tu vijñeyamadhyātmaṃ paramaṃ padam

ज्योतिराकाशमादित्यो वायुरिन्द्रः प्रजापतिःनोपैति यावदध्यात्मं तावदेतान्न पश्यतितस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात्तं निबोधत

jyotirākāśamādityo vāyurindraḥ prajāpatiḥnopaiti yāvadadhyātmaṃ tāvadetānna paśyatitasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāttaṃ nibodhata

फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वनेवानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणामुपदिश्यते

phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vanevānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇāmupadiśyate

सर्वेषामेव वर्णानां गार्हस्थ्यं तद्विधीयतेश्रद्धालक्षणमित्येवं धर्मं धीराः प्रचक्षते

sarveṣāmeva varṇānāṃ gārhasthyaṃ tadvidhīyateśraddhālakṣaṇamityevaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate

इत्येते देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताःसद्भिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मसेतवः

ityete devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥsadbhiradhyāsitā dhīraiḥ karmabhirdharmasetavaḥ

एतेषां पृथगध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतःकालात्पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ

eteṣāṃ pṛthagadhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥkālātpaśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau

अतस्तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुनाविषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः

atastattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunāviṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ

महानात्मा तथाव्यक्तमहंकारस्तथैव चइन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च

mahānātmā tathāvyaktamahaṃkārastathaiva caindriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca

विशेषाः पञ्चभूतानामित्येषा वैदिकी श्रुतिःचतुर्विंशतिरेषा वस्तत्त्वानां संप्रकीर्तिता

viśeṣāḥ pañcabhūtānāmityeṣā vaidikī śrutiḥcaturviṃśatireṣā vastattvānāṃ saṃprakīrtitā

तत्त्वानामथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौस धीरः सर्वभूतेषु न मोहमधिगच्छति

tattvānāmatha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayausa dhīraḥ sarvabhūteṣu na mohamadhigacchati

तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं; गुणांश्च सर्वानखिलाश्च देवताःविधूतपाप्मा प्रविमुच्य बन्धनं; स सर्वलोकानमलान्समश्नुते

tattvāni yo vedayate yathātathaṃ; guṇāṃśca sarvānakhilāśca devatāḥvidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ; sa sarvalokānamalānsamaśnute