Parva.Adhyaya 14.36

ब्रह्मोवाचतदव्यक्तमनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम्नवद्वारं पुरं विद्यात्त्रिगुणं पञ्चधातुकम्

brahmovācatadavyaktamanudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiramnavadvāraṃ puraṃ vidyāttriguṇaṃ pañcadhātukam

एकादशपरिक्षेपं मनो व्याकरणात्मकम्बुद्धिस्वामिकमित्येतत्परमेकादशं भवेत्

ekādaśaparikṣepaṃ mano vyākaraṇātmakambuddhisvāmikamityetatparamekādaśaṃ bhavet

त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुनः पुनःप्रणाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्तन्ते गुणात्मिकाः

trīṇi srotāṃsi yānyasminnāpyāyante punaḥ punaḥpraṇāḍyastisra evaitāḥ pravartante guṇātmikāḥ

तमो रजस्तथा सत्त्वं गुणानेतान्प्रचक्षतेअन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथान्योन्यानुजीविनः

tamo rajastathā sattvaṃ guṇānetānpracakṣateanyonyamithunāḥ sarve tathānyonyānujīvinaḥ

अन्योन्यापाश्रयाश्चैव तथान्योन्यानुवर्तिनःअन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्च धातवः

anyonyāpāśrayāścaiva tathānyonyānuvartinaḥanyonyavyatiṣaktāśca triguṇāḥ pañca dhātavaḥ

तमसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजःरजसश्चापि सत्त्वं स्यात्सत्त्वस्य मिथुनं तमः

tamaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥrajasaścāpi sattvaṃ syātsattvasya mithunaṃ tamaḥ

नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र प्रवर्ततेनियम्यते रजो यत्र सत्त्वं तत्र प्रवर्तते

niyamyate tamo yatra rajastatra pravartateniyamyate rajo yatra sattvaṃ tatra pravartate

नैशात्मकं तमो विद्यात्त्रिगुणं मोहसंज्ञितम्अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु

naiśātmakaṃ tamo vidyāttriguṇaṃ mohasaṃjñitamadharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu

प्रवृत्त्यात्मकमेवाहू रजः पर्यायकारकम्प्रवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यतोत्पत्तिलक्षणम्

pravṛttyātmakamevāhū rajaḥ paryāyakārakampravṛttaṃ sarvabhūteṣu dṛśyatotpattilakṣaṇam

प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्दधानतासात्त्विकं रूपमेवं तु लाघवं साधुसंमितम्

prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddadhānatāsāttvikaṃ rūpamevaṃ tu lāghavaṃ sādhusaṃmitam

एतेषां गुणतत्त्वं हि वक्ष्यते हेत्वहेतुभिःसमासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि वित्त मे

eteṣāṃ guṇatattvaṃ hi vakṣyate hetvahetubhiḥsamāsavyāsayuktāni tattvatastāni vitta me

संमोहोऽज्ञानमत्यागः कर्मणामविनिर्णयःस्वप्नः स्तम्भो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम्

saṃmoho'jñānamatyāgaḥ karmaṇāmavinirṇayaḥsvapnaḥ stambho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam

अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तितानिर्विशेषत्वमन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता

asmṛtiścāvipākaśca nāstikyaṃ bhinnavṛttitānirviśeṣatvamandhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā

अकृते कृतमानित्वमज्ञाने ज्ञानमानिताअमैत्री विकृतो भावो अश्रद्धा मूढभावना

akṛte kṛtamānitvamajñāne jñānamānitāamaitrī vikṛto bhāvo aśraddhā mūḍhabhāvanā

अनार्जवमसंज्ञत्वं कर्म पापमचेतनागुरुत्वं सन्नभावत्वमसितत्वमवाग्गतिः

anārjavamasaṃjñatvaṃ karma pāpamacetanāgurutvaṃ sannabhāvatvamasitatvamavāggatiḥ

सर्व एते गुणा विप्रास्तामसाः संप्रकीर्तिताःये चान्ये नियता भावा लोकेऽस्मिन्मोहसंज्ञिताः

sarva ete guṇā viprāstāmasāḥ saṃprakīrtitāḥye cānye niyatā bhāvā loke'sminmohasaṃjñitāḥ

तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाःपरिवादकथा नित्यं देवब्राह्मणवैदिकाः

tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥparivādakathā nityaṃ devabrāhmaṇavaidikāḥ

अत्यागश्चाभिमानश्च मोहो मन्युस्तथाक्षमामत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तमिष्यते

atyāgaścābhimānaśca moho manyustathākṣamāmatsaraścaiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttamiṣyate

वृथारम्भाश्च ये केचिद्वृथादानानि यानि चवृथाभक्षणमित्येतत्तामसं वृत्तमिष्यते

vṛthārambhāśca ye kecidvṛthādānāni yāni cavṛthābhakṣaṇamityetattāmasaṃ vṛttamiṣyate

अतिवादोऽतितिक्षा च मात्सर्यमतिमानिताअश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तमिष्यते

ativādo'titikṣā ca mātsaryamatimānitāaśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttamiṣyate

एवंविधास्तु ये केचिल्लोकेऽस्मिन्पापकर्मिणःमनुष्या भिन्नमर्यादाः सर्वे ते तामसा जनाः

evaṃvidhāstu ye kecilloke'sminpāpakarmiṇaḥmanuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ

तेषां योनिं प्रवक्ष्यामि नियतां पापकर्मणाम्अवाङ्निरयभावाय तिर्यङ्निरयगामिनः

teṣāṃ yoniṃ pravakṣyāmi niyatāṃ pāpakarmaṇāmavāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ

स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि चक्रव्यादा दन्दशूकाश्च कृमिकीटविहंगमाः

sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni cakravyādā dandaśūkāśca kṛmikīṭavihaṃgamāḥ

अण्डजा जन्तवो ये च सर्वे चापि चतुष्पदाःउन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः

aṇḍajā jantavo ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥunmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ

मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाःअवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः

magnāstamasi durvṛttāḥ svakarmakṛtalakṣaṇāḥavāksrotasa ityete magnāstamasi tāmasāḥ

तेषामुत्कर्षमुद्रेकं वक्ष्याम्यहमतः परम्यथा ते सुकृताँल्लोकाँल्लभन्ते पुण्यकर्मिणः

teṣāmutkarṣamudrekaṃ vakṣyāmyahamataḥ paramyathā te sukṛtām̐llokām̐llabhante puṇyakarmiṇaḥ

अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसुस्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम्

anyathā pratipannāstu vivṛddhā ye ca karmasusvakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām

संस्कारेणोर्ध्वमायान्ति यतमानाः सलोकताम्स्वर्गं गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः

saṃskāreṇordhvamāyānti yatamānāḥ salokatāmsvargaṃ gacchanti devānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ

अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धाः स्वेषु कर्मसुपुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः

anyathā pratipannāstu vivṛddhāḥ sveṣu karmasupunarāvṛttidharmāṇaste bhavantīha mānuṣāḥ

पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाःवर्णान्पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्

pāpayoniṃ samāpannāścaṇḍālā mūkacūcukāḥvarṇānparyāyaśaścāpi prāpnuvantyuttarottaram

शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाःस्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे

śūdrayonimatikramya ye cānye tāmasā guṇāḥsrotomadhye samāgamya vartante tāmase guṇe

अभिषङ्गस्तु कामेषु महामोह इति स्मृतःऋषयो मुनयो देवा मुह्यन्त्यत्र सुखेप्सवः

abhiṣaṅgastu kāmeṣu mahāmoha iti smṛtaḥṛṣayo munayo devā muhyantyatra sukhepsavaḥ

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रः क्रोधसंज्ञितःमरणं त्वन्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते

tamo moho mahāmohastāmisraḥ krodhasaṃjñitaḥmaraṇaṃ tvandhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate

भावतो गुणतश्चैव योनितश्चैव तत्त्वतःसर्वमेतत्तमो विप्राः कीर्तितं वो यथाविधि

bhāvato guṇataścaiva yonitaścaiva tattvataḥsarvametattamo viprāḥ kīrtitaṃ vo yathāvidhi

को न्वेतद्बुध्यते साधु को न्वेतत्साधु पश्यतिअतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तत्त्वलक्षणम्

ko nvetadbudhyate sādhu ko nvetatsādhu paśyatiatattve tattvadarśī yastamasastattvalakṣaṇam

तमोगुणा वो बहुधा प्रकीर्तिता; यथावदुक्तं च तमः परावरम्नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा; स तामसैः सर्वगुणैः प्रमुच्यते

tamoguṇā vo bahudhā prakīrtitā; yathāvaduktaṃ ca tamaḥ parāvaramnaro hi yo veda guṇānimānsadā; sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate