Parva.Adhyaya 14.46

ब्रह्मोवाचएवमेतेन मार्गेण पूर्वोक्तेन यथाविधिअधीतवान्यथाशक्ति तथैव ब्रह्मचर्यवान्

brahmovācaevametena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhiadhītavānyathāśakti tathaiva brahmacaryavān

स्वधर्मनिरतो विद्वान्सर्वेन्द्रिययतो मुनिःगुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः

svadharmanirato vidvānsarvendriyayato muniḥguroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ

गुरुणा समनुज्ञातो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन्हविष्यभैक्ष्यभुक्चापि स्थानासनविहारवान्

guruṇā samanujñāto bhuñjītānnamakutsayanhaviṣyabhaikṣyabhukcāpi sthānāsanavihāravān

द्विकालमग्निं जुह्वानः शुचिर्भूत्वा समाहितःधारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशमेव वा

dvikālamagniṃ juhvānaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥdhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśameva vā

क्षौमं कार्पासिकं वापि मृगाजिनमथापि वासर्वं काषायरक्तं स्याद्वासो वापि द्विजस्य ह

kṣaumaṃ kārpāsikaṃ vāpi mṛgājinamathāpi vāsarvaṃ kāṣāyaraktaṃ syādvāso vāpi dvijasya ha

मेखला च भवेन्मौञ्जी जटी नित्योदकस्तथायज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुप्तनियतव्रतः

mekhalā ca bhavenmauñjī jaṭī nityodakastathāyajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ

पूताभिश्च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम्भावेन नियतः कुर्वन्ब्रह्मचारी प्रशस्यते

pūtābhiśca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇambhāvena niyataḥ kurvanbrahmacārī praśasyate

एवं युक्तो जयेत्स्वर्गमूर्ध्वरेताः समाहितःन संसरति जातीषु परमं स्थानमाश्रितः

evaṃ yukto jayetsvargamūrdhvaretāḥ samāhitaḥna saṃsarati jātīṣu paramaṃ sthānamāśritaḥ

संस्कृतः सर्वसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान्ग्रामान्निष्क्रम्य चारण्यं मुनिः प्रव्रजितो वसेत्

saṃskṛtaḥ sarvasaṃskāraistathaiva brahmacaryavāngrāmānniṣkramya cāraṇyaṃ muniḥ pravrajito vaset

चर्मवल्कलसंवीतः स्वयं प्रातरुपस्पृशेत्अरण्यगोचरो नित्यं न ग्रामं प्रविशेत्पुनः

carmavalkalasaṃvītaḥ svayaṃ prātarupaspṛśetaraṇyagocaro nityaṃ na grāmaṃ praviśetpunaḥ

अर्चयन्नतिथीन्काले दद्याच्चापि प्रतिश्रयम्फलपत्रावरैर्मूलैः श्यामाकेन च वर्तयन्

arcayannatithīnkāle dadyāccāpi pratiśrayamphalapatrāvarairmūlaiḥ śyāmākena ca vartayan

प्रवृत्तमुदकं वायुं सर्वं वानेयमा तृणात्प्राश्नीयादानुपूर्व्येण यथादीक्षमतन्द्रितः

pravṛttamudakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyamā tṛṇātprāśnīyādānupūrvyeṇa yathādīkṣamatandritaḥ

आमूलफलभिक्षाभिरर्चेदतिथिमागतम्यद्भक्षः स्यात्ततो दद्याद्भिक्षां नित्यमतन्द्रितः

āmūlaphalabhikṣābhirarcedatithimāgatamyadbhakṣaḥ syāttato dadyādbhikṣāṃ nityamatandritaḥ

देवतातिथिपूर्वं च सदा भुञ्जीत वाग्यतःअस्कन्दितमनाश्चैव लघ्वाशी देवताश्रयः

devatātithipūrvaṃ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥaskanditamanāścaiva laghvāśī devatāśrayaḥ

दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः केशश्मश्रु च धारयन्जुह्वन्स्वाध्यायशीलश्च सत्यधर्मपरायणः

dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ keśaśmaśru ca dhārayanjuhvansvādhyāyaśīlaśca satyadharmaparāyaṇaḥ

त्यक्तदेहः सदा दक्षो वननित्यः समाहितःएवं युक्तो जयेत्स्वर्गं वानप्रस्थो जितेन्द्रियः

tyaktadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥevaṃ yukto jayetsvargaṃ vānaprastho jitendriyaḥ

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ वा पुनःय इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत्

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha vā punaḥya icchenmokṣamāsthātumuttamāṃ vṛttimāśrayet

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्सर्वभूतहितो मैत्रः सर्वेन्द्रिययतो मुनिः

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyamācaretsarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ

अयाचितमसंकॢप्तमुपपन्नं यदृच्छयाजोषयेत सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः

ayācitamasaṃkḷptamupapannaṃ yadṛcchayājoṣayeta sadā bhojyaṃ grāsamāgatamaspṛhaḥ

यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम्धर्मलब्धं तथाश्नीयान्न काममनुवर्तयेत्

yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikamdharmalabdhaṃ tathāśnīyānna kāmamanuvartayet

ग्रासादाच्छादनाच्चान्यन्न गृह्णीयात्कथंचनयावदाहारयेत्तावत्प्रतिगृह्णीत नान्यथा

grāsādācchādanāccānyanna gṛhṇīyātkathaṃcanayāvadāhārayettāvatpratigṛhṇīta nānyathā

परेभ्यो न प्रतिग्राह्यं न च देयं कदाचनदैन्यभावाच्च भूतानां संविभज्य सदा बुधः

parebhyo na pratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadācanadainyabhāvācca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ

नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम्न किंचिद्विषयं भुक्त्वा स्पृहयेत्तस्य वै पुनः

nādadīta parasvāni na gṛhṇīyādayācitamna kiṃcidviṣayaṃ bhuktvā spṛhayettasya vai punaḥ

मृदमापस्तथाश्मानं पत्रपुष्पफलानि चअसंवृतानि गृह्णीयात्प्रवृत्तानीह कार्यवान्

mṛdamāpastathāśmānaṃ patrapuṣpaphalāni caasaṃvṛtāni gṛhṇīyātpravṛttānīha kāryavān

न शिल्पजीविकां जीवेद्द्विरन्नं नोत कामयेत्न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेत निरुपस्कृतःश्रद्धापूतानि भुञ्जीत निमित्तानि विवर्जयेत्

na śilpajīvikāṃ jīveddvirannaṃ nota kāmayetna dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhaveta nirupaskṛtaḥśraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayet

मुधावृत्तिरसक्तश्च सर्वभूतैरसंविदम्कृत्वा वह्निं चरेद्भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज्जने

mudhāvṛttirasaktaśca sarvabhūtairasaṃvidamkṛtvā vahniṃ caredbhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavajjane

वृत्ते शरावसंपाते भैक्ष्यं लिप्सेत मोक्षवित्लाभे न च प्रहृष्येत नालाभे विमना भवेत्

vṛtte śarāvasaṃpāte bhaikṣyaṃ lipseta mokṣavitlābhe na ca prahṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet

मात्राशी कालमाकाङ्क्षंश्चरेद्भैक्ष्यं समाहितःलाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितःअभिपूजितलाभाद्धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः

mātrāśī kālamākāṅkṣaṃścaredbhaikṣyaṃ samāhitaḥlābhaṃ sādhāraṇaṃ necchenna bhuñjītābhipūjitaḥabhipūjitalābhāddhi vijugupseta bhikṣukaḥ

शुक्तान्यम्लानि तिक्तानि कषायकटुकानि चनास्वादयीत भुञ्जानो रसांश्च मधुरांस्तथायात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम्

śuktānyamlāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni canāsvādayīta bhuñjāno rasāṃśca madhurāṃstathāyātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam

असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मोक्षवित्न चान्यमनुभिक्षेत भिक्षमाणः कथंचन

asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mokṣavitna cānyamanubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṃcana

न संनिकाशयेद्धर्मं विविक्ते विरजाश्चरेत्शून्यागारमरण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथाप्रतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर्गुहाम्

na saṃnikāśayeddharmaṃ vivikte virajāścaretśūnyāgāramaraṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathāpratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punarguhām

ग्रामैकरात्रिको ग्रीष्मे वर्षास्वेकत्र वा वसेत्अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवच्च चरेन्महीम्

grāmaikarātriko grīṣme varṣāsvekatra vā vasetadhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavacca carenmahīm

दयार्थं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत्संचयांश्च न कुर्वीत स्नेहवासं च वर्जयेत्

dayārthaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ caretsaṃcayāṃśca na kurvīta snehavāsaṃ ca varjayet

पूतेन चाम्भसा नित्यं कार्यं कुर्वीत मोक्षवित्उपस्पृशेदुद्धृताभिरद्भिश्च पुरुषः सदा

pūtena cāmbhasā nityaṃ kāryaṃ kurvīta mokṣavitupaspṛśeduddhṛtābhiradbhiśca puruṣaḥ sadā

अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यमार्जवमेव चअक्रोधश्चानसूया च दमो नित्यमपैशुनम्

ahiṃsā brahmacaryaṃ ca satyamārjavameva caakrodhaścānasūyā ca damo nityamapaiśunam

अष्टास्वेतेषु युक्तः स्याद्व्रतेषु नियतेन्द्रियःअपापमशठं वृत्तमजिह्मं नित्यमाचरेत्

aṣṭāsveteṣu yuktaḥ syādvrateṣu niyatendriyaḥapāpamaśaṭhaṃ vṛttamajihmaṃ nityamācaret

आशीर्युक्तानि कर्माणि हिंसायुक्तानि यानि चलोकसंग्रहधर्मं च नैव कुर्यान्न कारयेत्

āśīryuktāni karmāṇi hiṃsāyuktāni yāni calokasaṃgrahadharmaṃ ca naiva kuryānna kārayet

सर्वभावानतिक्रम्य लघुमात्रः परिव्रजेत्समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

sarvabhāvānatikramya laghumātraḥ parivrajetsamaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca

परं नोद्वेजयेत्कंचिन्न च कस्यचिदुद्विजेत्विश्वास्यः सर्वभूतानामग्र्यो मोक्षविदुच्यते

paraṃ nodvejayetkaṃcinna ca kasyacidudvijetviśvāsyaḥ sarvabhūtānāmagryo mokṣaviducyate

अनागतं च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्तयेत्वर्तमानमुपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः

anāgataṃ ca na dhyāyennātītamanucintayetvartamānamupekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ

न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्क्वचित्न प्रत्यक्षं परोक्षं वा किंचिद्दुष्टं समाचरेत्

na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayetkvacitna pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā kiṃcidduṣṭaṃ samācaret

इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशःक्षीणेन्द्रियमनोबुद्धिर्निरीक्षेत निरिन्द्रियः

indriyāṇyupasaṃhṛtya kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥkṣīṇendriyamanobuddhirnirīkṣeta nirindriyaḥ

निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वाहाकार एव चनिर्ममो निरहंकारो निर्योगक्षेम एव च

nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva canirmamo nirahaṃkāro niryogakṣema eva ca

निराशीः सर्वभूतेषु निरासङ्गो निराश्रयःसर्वज्ञः सर्वतो मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः

nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgo nirāśrayaḥsarvajñaḥ sarvato mukto mucyate nātra saṃśayaḥ

अपाणिपादपृष्ठं तमशिरस्कमनूदरम्प्रहीणगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम्

apāṇipādapṛṣṭhaṃ tamaśiraskamanūdaramprahīṇaguṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram

अगन्धरसमस्पर्शमरूपाशब्दमेव चअत्वगस्थ्यथ वामज्जममांसमपि चैव ह

agandharasamasparśamarūpāśabdameva caatvagasthyatha vāmajjamamāṃsamapi caiva ha

निश्चिन्तमव्ययं नित्यं हृदिस्थमपि नित्यदासर्वभूतस्थमात्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः

niścintamavyayaṃ nityaṃ hṛdisthamapi nityadāsarvabhūtasthamātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ

न तत्र क्रमते बुद्धिर्नेन्द्रियाणि न देवताःवेदा यज्ञाश्च लोकाश्च न तपो न पराक्रमःयत्र ज्ञानवतां प्राप्तिरलिङ्गग्रहणा स्मृता

na tatra kramate buddhirnendriyāṇi na devatāḥvedā yajñāśca lokāśca na tapo na parākramaḥyatra jñānavatāṃ prāptiraliṅgagrahaṇā smṛtā

तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञो धर्मव्रतमनुव्रतःगूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत्

tasmādaliṅgo dharmajño dharmavratamanuvrataḥgūḍhadharmāśrito vidvānajñātacaritaṃ caret

अमूढो मूढरूपेण चरेद्धर्ममदूषयन्यथैनमवमन्येरन्परे सततमेव हि

amūḍho mūḍharūpeṇa careddharmamadūṣayanyathainamavamanyeranpare satatameva hi

तथावृत्तश्चरेद्धर्मं सतां वर्त्माविदूषयन्यो ह्येवं वृत्तसंपन्नः स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते

tathāvṛttaścareddharmaṃ satāṃ vartmāvidūṣayanyo hyevaṃ vṛttasaṃpannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्च चमनोबुद्धिरथात्मानमव्यक्तं पुरुषं तथा

indriyāṇīndriyārthāṃśca mahābhūtāni pañca camanobuddhirathātmānamavyaktaṃ puruṣaṃ tathā

सर्वमेतत्प्रसंख्याय सम्यक्संत्यज्य निर्मलःततः स्वर्गमवाप्नोति विमुक्तः सर्वबन्धनैः

sarvametatprasaṃkhyāya samyaksaṃtyajya nirmalaḥtataḥ svargamavāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ

एतदेवान्तवेलायां परिसंख्याय तत्त्ववित्ध्यायेदेकान्तमास्थाय मुच्यतेऽथ निराश्रयः

etadevāntavelāyāṃ parisaṃkhyāya tattvavitdhyāyedekāntamāsthāya mucyate'tha nirāśrayaḥ

निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो वायुराकाशगो यथाक्षीणकोशो निरातङ्कः प्राप्नोति परमं पदम्

nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyurākāśago yathākṣīṇakośo nirātaṅkaḥ prāpnoti paramaṃ padam