Parva.Adhyaya 14.49

ब्रह्मोवाचहन्त वः संप्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाःसमस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम्

brahmovācahanta vaḥ saṃpravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥsamastamiha tacchrutvā samyagevāvadhāryatām

अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम्एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम्

ahiṃsā sarvabhūtānāmetatkṛtyatamaṃ matametatpadamanudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam

ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनःतस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः

jñānaṃ niḥśreya ityāhurvṛddhā niścayadarśinaḥtasmājjñānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ

हिंसापराश्च ये लोके ये च नास्तिकवृत्तयःलोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः

hiṃsāparāśca ye loke ye ca nāstikavṛttayaḥlobhamohasamāyuktāste vai nirayagāminaḥ

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताःतेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥte'smim̐lloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ

कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चितःअनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः

kurvate ye tu karmāṇi śraddadhānā vipaścitaḥanāśīryogasaṃyuktāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथासंयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sattvakṣetrajñayoryathāsaṃyogo viprayogaśca tannibodhata sattamāḥ

विषयो विषयित्वं च संबन्धोऽयमिहोच्यतेविषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषयः स्मृतः

viṣayo viṣayitvaṃ ca saṃbandho'yamihocyateviṣayī puruṣo nityaṃ sattvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ

व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथाभुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वमचेतनम्यस्त्वेव तु विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते

vyākhyātaṃ pūrvakalpena maśakodumbaraṃ yathābhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ sattvamacetanamyastveva tu vijānīte yo bhuṅkte yaśca bhujyate

अनित्यं द्वंद्वसंयुक्तं सत्त्वमाहुर्गुणात्मकम्निर्द्वंद्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः

anityaṃ dvaṃdvasaṃyuktaṃ sattvamāhurguṇātmakamnirdvaṃdvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ

समः संज्ञागतस्त्वेवं यदा सर्वत्र दृश्यतेउपभुङ्क्ते सदा सत्त्वमापः पुष्करपर्णवत्

samaḥ saṃjñāgatastvevaṃ yadā sarvatra dṛśyateupabhuṅkte sadā sattvamāpaḥ puṣkaraparṇavat

सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यतेजलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितःएवमेवाप्यसंसक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः

sarvairapi guṇairvidvānvyatiṣakto na lipyatejalabinduryathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥevamevāpyasaṃsaktaḥ puruṣaḥ syānna saṃśayaḥ

द्रव्यमात्रमभूत्सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयःयथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा

dravyamātramabhūtsattvaṃ puruṣasyeti niścayaḥyathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo'pyanayostathā

यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छतितथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः

yathā pradīpamādāya kaścittamasi gacchatitathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ

यावद्द्रव्यगुणस्तावत्प्रदीपः संप्रकाशतेक्षीणद्रव्यगुणं ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति

yāvaddravyaguṇastāvatpradīpaḥ saṃprakāśatekṣīṇadravyaguṇaṃ jyotirantardhānāya gacchati

व्यक्तः सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषोऽव्यक्त इष्यतेएतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः

vyaktaḥ sattvaguṇastvevaṃ puruṣo'vyakta iṣyateetadviprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ

सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिमधिगच्छतिचतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते

sahasreṇāpi durmedhā na vṛddhimadhigacchaticaturthenāpyathāṃśena buddhimānsukhamedhate

एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतःउपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते

evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanamupāyataḥupāyajño hi medhāvī sukhamatyantamaśnute

यथाध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मानवः क्वचित्क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तरापि वा

yathādhvānamapātheyaḥ prapanno mānavaḥ kvacitkleśena yāti mahatā vinaśyatyantarāpi vā

तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वापुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम्

tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vāpuruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam

यथा च दीर्घमध्वानं पद्भ्यामेव प्रपद्यतेअदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः

yathā ca dīrghamadhvānaṃ padbhyāmeva prapadyateadṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ

तमेव च यथाध्वानं रथेनेहाशुगामिनायायादश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः

tameva ca yathādhvānaṃ rathenehāśugāmināyāyādaśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ

उच्चं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम्रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम्

uccaṃ parvatamāruhya nānvavekṣeta bhūgatamrathena rathinaṃ paśyetkliśyamānamacetanam

यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छतिक्षीणे रथपथे प्राज्ञो रथमुत्सृज्य गच्छति

yāvadrathapathastāvadrathena sa tu gacchatikṣīṇe rathapathe prājño rathamutsṛjya gacchati

एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित्समाज्ञाय महाबुद्धिरुत्तरादुत्तरोत्तरम्

evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavitsamājñāya mahābuddhiruttarāduttarottaram

यथा महार्णवं घोरमप्लवः संप्रगाहतेबाहुभ्यामेव संमोहाद्वधं चर्च्छत्यसंशयम्

yathā mahārṇavaṃ ghoramaplavaḥ saṃpragāhatebāhubhyāmeva saṃmohādvadhaṃ carcchatyasaṃśayam

नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञस्तरित्रयाअक्लान्तः सलिलं गाहेत्क्षिप्रं संतरति ध्रुवम्

nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñastaritrayāaklāntaḥ salilaṃ gāhetkṣipraṃ saṃtarati dhruvam

तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममःव्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथिपदातिनौ

tīrṇo gacchetparaṃ pāraṃ nāvamutsṛjya nirmamaḥvyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathipadātinau

स्नेहात्संमोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथाममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते

snehātsaṃmohamāpanno nāvi dāśo yathā tathāmamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate

नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम्तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते

nāvaṃ na śakyamāruhya sthale viparivartitumtathaiva rathamāruhya nāpsu caryā vidhīyate

एवं कर्म कृतं चित्रं विषयस्थं पृथक्पृथक्यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते

evaṃ karma kṛtaṃ citraṃ viṣayasthaṃ pṛthakpṛthakyathā karma kṛtaṃ loke tathā tadupapadyate

यन्नैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत्मन्यन्ते मुनयो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते

yannaiva gandhino rasyaṃ na rūpasparśaśabdavatmanyante munayo buddhyā tatpradhānaṃ pracakṣate

तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान्महतः प्रधानभूतस्य गुणोऽहंकार एव च

tatra pradhānamavyaktamavyaktasya guṇo mahānmahataḥ pradhānabhūtasya guṇo'haṃkāra eva ca

अहंकारप्रधानस्य महाभूतकृतो गुणःपृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः स्मृताः

ahaṃkārapradhānasya mahābhūtakṛto guṇaḥpṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥ smṛtāḥ

बीजधर्मं यथाव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम्बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम्

bījadharmaṃ yathāvyaktaṃ tathaiva prasavātmakambījadharmā mahānātmā prasavaśceti naḥ śrutam

बीजधर्मा त्वहंकारः प्रसवश्च पुनः पुनःबीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै

bījadharmā tvahaṃkāraḥ prasavaśca punaḥ punaḥbījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai

बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च न कुर्वतेविशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्तं विशेषणम्

bījadharmiṇa ityāhuḥ prasavaṃ ca na kurvateviśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vittaṃ viśeṣaṇam

तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यतेत्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः

tatraikaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyatetriguṇaṃ jyotirityāhurāpaścāpi caturguṇāḥ

पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया त्रसस्थावरसंकुलासर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शना

pṛthvī pañcaguṇā jñeyā trasasthāvarasaṃkulāsarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśanā

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमःएते पञ्च गुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥete pañca guṇā bhūmervijñeyā dvijasattamāḥ

पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतःतस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान्

pārthivaśca sadā gandho gandhaśca bahudhā smṛtaḥtasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथानिर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव चएवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuro'mlaḥ kaṭustathānirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva caevaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ityuta

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसश्चापां गुणाः स्मृताःरसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ rasaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥrasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasastu bahudhā smṛtaḥ

मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथाएवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः

madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyo lavaṇastathāevaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यतेज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम्

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotirucyatejyotiṣaśca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam

शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथाह्रस्वं दीर्घं तथा स्थूलं चतुरस्राणु वृत्तकम्

śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathāhrasvaṃ dīrghaṃ tathā sthūlaṃ caturasrāṇu vṛttakam

एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यतेविज्ञेयं ब्राह्मणैर्नित्यं धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः

evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpamucyatevijñeyaṃ brāhmaṇairnityaṃ dharmajñaiḥ satyavādibhiḥ

शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यतेवायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः

śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurucyatevāyoścāpi guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ

उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव चकठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः

uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva cakaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ

एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यतेविधिवद्ब्रह्मणैः सिद्धैर्धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः

evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyatevidhivadbrahmaṇaiḥ siddhairdharmajñaistattvadarśibhiḥ

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतःतस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान्

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva ca smṛtaḥtasya śabdasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān

षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथाअतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा

ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamastathāataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā

इष्टोऽनिष्टश्च शब्दस्तु संहतः प्रविभागवान्एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसंभवः

iṣṭo'niṣṭaśca śabdastu saṃhataḥ pravibhāgavānevaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ

आकाशमुत्तमं भूतमहंकारस्ततः परम्अहंकारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः

ākāśamuttamaṃ bhūtamahaṃkārastataḥ paramahaṃkārātparā buddhirbuddherātmā tataḥ paraḥ

तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परःपरावरज्ञो भूतानां यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते

tasmāttu paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥparāvarajño bhūtānāṃ yaṃ prāpyānantyamaśnute