Parva.Adhyaya 14.50

ब्रह्मोवाचभूतानामथ पञ्चानां यथैषामीश्वरं मनःनियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च

brahmovācabhūtānāmatha pañcānāṃ yathaiṣāmīśvaraṃ manaḥniyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca

अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महतां तथाबुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञः सर्व उच्यते

adhiṣṭhātā mano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathābuddhiraiśvaryamācaṣṭe kṣetrajñaḥ sarva ucyate

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिःइन्द्रियाणि मनो बुद्धिं क्षेत्रज्ञो युञ्जते सदा

indriyāṇi mano yuṅkte sadaśvāniva sārathiḥindriyāṇi mano buddhiṃ kṣetrajño yuñjate sadā

महाभूतसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम्तमारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति

mahābhūtasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ rathamtamāruhya sa bhūtātmā samantātparidhāvati

इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव चबुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः

indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathireva cabuddhisaṃyamano nityaṃ mahānbrahmamayo rathaḥ

एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम्स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति

evaṃ yo vetti vidvānvai sadā brahmamayaṃ rathamsa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati

अव्यक्तादि विशेषान्तं त्रसस्थावरसंकुलम्चन्द्रसूर्यप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्

avyaktādi viśeṣāntaṃ trasasthāvarasaṃkulamcandrasūryaprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam

नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम्विविधाभिस्तथाद्भिश्च सततं समलंकृतम्

nadīparvatajālaiśca sarvataḥ paribhūṣitamvividhābhistathādbhiśca satataṃ samalaṃkṛtam

आजीवः सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिःएतद्ब्रह्मवनं नित्यं यस्मिंश्चरति क्षेत्रवित्

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥetadbrahmavanaṃ nityaṃ yasmiṃścarati kṣetravit

लोकेऽस्मिन्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि चतान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाःगुणेभ्यः पञ्चभूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः

loke'sminyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi catānyevāgre pralīyante paścādbhūtakṛtā guṇāḥguṇebhyaḥ pañcabhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाःसर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात्

devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥsarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt

एते विश्वकृतो विप्रा जायन्ते ह पुनः पुनःतेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसुप्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा

ete viśvakṛto viprā jāyante ha punaḥ punaḥtebhyaḥ prasūtāsteṣveva mahābhūteṣu pañcasupralīyante yathākālamūrmayaḥ sāgare yathā

विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतानि गच्छतिभूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत्प्रजापतिम्

viśvasṛgbhyastu bhūtebhyo mahābhūtāni gacchatibhūtebhyaścāpi pañcabhyo mukto gacchetprajāpatim

प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुःतथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे

prajāpatiridaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥtathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire

तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथात्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः

tapasaścānupūrvyeṇa phalamūlāśinastathātrailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ

ओषधान्यगदादीनी नानाविद्याश्च सर्वशःतपसैव प्रसिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्

oṣadhānyagadādīnī nānāvidyāśca sarvaśaḥtapasaiva prasidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam

यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम्तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्

yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayamtatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam

सुरापो ब्रह्महा स्तेयी भ्रूणहा गुरुतल्पगःतपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात्ततः

surāpo brahmahā steyī bhrūṇahā gurutalpagaḥtapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāttataḥ

मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणःयानि चान्यानि भूतानि त्रसानि स्थावराणि च

manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥyāni cānyāni bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca

तपःपरायणा नित्यं सिध्यन्ते तपसा सदातथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः

tapaḥparāyaṇā nityaṃ sidhyante tapasā sadātathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताःअहंकारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥahaṃkārasamāyuktāste sakāśe prajāpateḥ

ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताःप्राप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम्

dhyānayogena śuddhena nirmamā nirahaṃkṛtāḥprāpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokamuttamam

ध्यानयोगादुपागम्य प्रसन्नमतयः सदासुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवत्तया

dhyānayogādupāgamya prasannamatayaḥ sadāsukhopacayamavyaktaṃ praviśantyātmavattayā

ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताःअव्यक्तं प्रविशन्तीह महान्तं लोकमुत्तमम्

dhyānayogādupāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥavyaktaṃ praviśantīha mahāntaṃ lokamuttamam

अव्यक्तादेव संभूतः समयज्ञो गतः पुनःतमोरजोभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वमास्थाय केवलम्

avyaktādeva saṃbhūtaḥ samayajño gataḥ punaḥtamorajobhyāṃ nirmuktaḥ sattvamāsthāya kevalam

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलःक्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित्

vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥkṣetrajña iti taṃ vidyādyastaṃ veda sa vedavit

चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतःयच्चित्तस्तन्मना भूत्वा गुह्यमेतत्सनातनम्

cittaṃ cittādupāgamya munirāsīta saṃyataḥyaccittastanmanā bhūtvā guhyametatsanātanam

अव्यक्तादि विशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम्निबोधत यथा हीदं गुणैर्लक्षणमित्युत

avyaktādi viśeṣāntamavidyālakṣaṇaṃ smṛtamnibodhata yathā hīdaṃ guṇairlakṣaṇamityuta

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्

dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatammameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam

कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितरा नराःये तु बुद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते

karma kecitpraśaṃsanti mandabuddhitarā narāḥye tu buddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te

कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकःपुरुषं सृजतेऽविद्या अग्राह्यममृताशिनम्

karmaṇā jāyate janturmūrtimānṣoḍaśātmakaḥpuruṣaṃ sṛjate'vidyā agrāhyamamṛtāśinam

तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनःविद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः

tasmātkarmasu niḥsnehā ye kecitpāradarśinaḥvidyāmayo'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ

अपूर्वममृतं नित्यं य एनमविचारिणम्य एनं विन्दतेऽऽत्मानमग्राह्यममृताशिनम्अग्राह्योऽमृतो भवति य एभिः कारणैर्ध्रुवः

apūrvamamṛtaṃ nityaṃ ya enamavicāriṇamya enaṃ vindate''tmānamagrāhyamamṛtāśinamagrāhyo'mṛto bhavati ya ebhiḥ kāraṇairdhruvaḥ

अपोह्य सर्वसंकल्पान्संयम्यात्मानमात्मनिस तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते

apohya sarvasaṃkalpānsaṃyamyātmānamātmanisa tadbrahma śubhaṃ vetti yasmādbhūyo na vidyate

प्रसादेनैव सत्त्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात्लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम्

prasādenaiva sattvasya prasādaṃ samavāpnuyātlakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syātsvapnadarśanam

गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताःप्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः

gatireṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥpravṛttayaśca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ

एषा गतिरसक्तानामेष धर्मः सनातनःएषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम्

eṣā gatirasaktānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥeṣā jñānavatāṃ prāptiretadvṛttamaninditam

समेन सर्वभूतेषु निःस्पृहेण निराशिषाशक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना

samena sarvabhūteṣu niḥspṛheṇa nirāśiṣāśakyā gatiriyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā

एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाःएवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥevamācarata kṣipraṃ tataḥ siddhimavāpsyatha

गुरुरुवाचइत्युक्तास्ते तु मुनयो ब्रह्मणा गुरुणा तथाकृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकानवाप्नुवन्

gururuvācaityuktāste tu munayo brahmaṇā guruṇā tathākṛtavanto mahātmānastato lokānavāpnuvan

त्वमप्येतन्महाभाग यथोक्तं ब्रह्मणो वचःसम्यगाचर शुद्धात्मंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

tvamapyetanmahābhāga yathoktaṃ brahmaṇo vacaḥsamyagācara śuddhātmaṃstataḥ siddhimavāpsyasi

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम्चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान्

ityuktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmamuttamamcakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣamavāptavān

कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वहतत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति

kṛtakṛtyaśca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvahatatpadaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दनश्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो

ko nvasau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaśca śiṣyo janārdanaśrotavyaṃ cenmayaitadvai tattvamācakṣva me vibho

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्यं च विद्धि मेत्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं मे धनंजय

ahaṃ gururmahābāho manaḥ śiṣyaṃ ca viddhi metvatprītyā guhyametacca kathitaṃ me dhanaṃjaya

मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वहअध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत

mayi cedasti te prītirnityaṃ kurukulodvahaadhyātmametacchrutvā tvaṃ samyagācara suvrata

ततस्त्वं सम्यगाचीर्णे धर्मेऽस्मिन्कुरुनन्दनसर्वपापविशुद्धात्मा मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम्

tatastvaṃ samyagācīrṇe dharme'sminkurunandanasarvapāpaviśuddhātmā mokṣaṃ prāpsyasi kevalam

पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थितेमया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु

pūrvamapyetadevoktaṃ yuddhakāla upasthitemayā tava mahābāho tasmādatra manaḥ kuru

मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता विभोतमहं द्रष्टुमिच्छामि संमते तव फल्गुन

mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā vibhotamahaṃ draṣṭumicchāmi saṃmate tava phalguna

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयःगच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै

ityuktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥgacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayamadya vai

समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्समनुज्ञाप्य दुर्धर्षं स्वां पुरीं यातुमर्हसि

sametya tatra rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiramsamanujñāpya durdharṣaṃ svāṃ purīṃ yātumarhasi